เสือหลวงพ่อปาน วัดบางเหี้ย — เขี้ยวแกะที่เขย่าถึงราชสำนัก

วัดมงคลโคธาวาส หรือที่คนทั่วไปเรียกว่าวัดบางเหี้ยหรือวัดหลวงพ่อปาน ตั้งอยู่ในตำบลคลองด่าน อำเภอบางบ่อ จังหวัดสมุทรปราการ วิกิพีเดียระบุว่าวัดเริ่มสร้างในปี 2300 โดยชาวบ้านที่อพยพหนีศึกมาตั้งถิ่นฐานริมแม่น้ำบางเหี้ย พระที่ทำให้วัดนี้เป็นที่รู้จักทั่วประเทศคือพระครูพิพัฒนิโรธกิจ หรือหลวงพ่อปาน ชาวบางเหี้ยโดยกำเนิด ปีเกิดของท่านมีสองตัวเลข วิกิพีเดียและโพสต์ทูเดย์ระบุ 2368 ส่วนสยามรัฐระบุ 2370 บิดาชื่อปลื้ม มารดาชื่อตาล ท่านไปเรียนหนังสือที่วัดอรุณราชวราราม บวชเณรที่นั่น สึกออกมาช่วยครอบครัว แล้วกลับไปอุปสมบทที่วัดอรุณฯ เมื่ออายุครบ 20 ปี ฉายาของท่านไม่ปรากฏแน่ชัด บางแหล่งว่าติสฺสโร บางแหล่งว่าอคฺคปญฺโญ

ท่านเป็นพระสายวิปัสสนาที่เดินธุดงค์เป็นกิจวัตร และได้เป็นเจ้าอาวาสวัดบ้านเกิด เรื่องสมณศักดิ์มีข้อมูลไม่ตรงกัน วิกิพีเดียหน้าประวัติท่านระบุว่าในพระราชพิธีฉัตรมงคล ร.ศ. 120 หรือ พ.ศ. 2444 รัชกาลที่ 5 โปรดให้เลื่อนเป็นพระครูพิพัฒนิโรธกิจ แต่ท่านมาไม่ทันพิธี จึงส่งสัญญาบัตร ไตร และพัดยศไปพระราชทาน ขณะที่หน้าประวัติวัดในวิกิพีเดียเล่าว่าได้รับหลังจากที่ทรงสนทนาธรรมกันในปี 2452 และสยามรัฐเรียกราชทินนามว่าพระครูนิโรธสมาจารย์

หลักฐานชั้นต้นที่สำคัญที่สุดคือพระราชหัตถเลขาเรื่องเสด็จประพาสมณฑลปราจีน ร.ศ. 127 ซึ่งห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณเผยแพร่ตัวบทไว้และระบุปีเป็น พ.ศ. 2451 ตามการนับแบบเก่า ส่วนวิกิพีเดียระบุว่าการเสด็จประทับครั้งนี้ตรงกับต้นปี 2452 ช่วงนั้นรัชกาลที่ 5 ประทับที่พลับพลาริมประตูกั้นน้ำคลองบางเหี้ย เช้าวันที่ 24 ขณะออกไปพบราษฎร พระองค์ทรงบันทึกว่าพระครูปานมาเฝ้าด้วย และเล่าว่าท่านเป็นที่นิยมในทางวิปัสสนาและธุดงค์ ทุกปีจะมีพระจากวัดต่าง ๆ สองสามร้อยรูปมาประชุมที่วัดบางเหี้ยแล้วเดินธุดงค์ด้วยกัน ผ่านบางปลาสร้อย ปราจีน นครนายก พระพุทธบาท สระบุรี และกรุงเทพฯ ก่อนวนกลับวัด ทำอย่างนี้มาสี่สิบปีแล้ว

ในพระราชหัตถเลขาฉบับเดียวกัน ทรงเล่าว่าสิ่งที่ผู้คนเลื่อมใสคือตะกรุด ด้ายผูกข้อมือ และน้ำมนต์ แต่ที่นิยมที่สุดคือรูปเสือแกะจากเขี้ยวเสือ มีทั้งเล็กและใหญ่ ทรงเรียกฝีมือว่าอย่างหยาบ ๆ และทรงบันทึกข่าวลือว่าเวลาปลุกเสกต้องใช้เนื้อหมู แล้วเสือจะกระโดดลงไปที่เนื้อหมูได้ ทรงสังเกตด้วยว่าตัวท่านคงเหนื่อยกับคนที่มาขอให้ลงนั่นลงนี่ จนบางครั้งต้องหนีไปอยู่ป่าช้าหรือขึ้นไปบนเขาโพธิ์ลังกาที่พระพุทธบาท ส่วนบริวารก็ได้ประโยชน์จากการแกะเสือขาย ปกติตัวละบาท เวลามีคนแย่งกันก็ขึ้นเป็นสามบาทหรือหกบาท ทรงบรรยายตัวท่านว่าเป็นคนแก่ใจดี กิริยาเรียบร้อย รูปร่างล่ำสัน พูดน้อย และคะเนอายุไว้ราว 70 ปี ซึ่งน้อยกว่าอายุจริงหากท่านเกิดในปี 2368 หรือ 2370

จากเหตุการณ์จริงนี้ ตำนานก็งอกต่อ โพสต์ทูเดย์เล่าว่าเด็กชายชื่อป๊อดที่ถือพานใส่เขี้ยวเสือตามหลวงพ่อไปเฝ้าบอกว่าเสือกระโดดลงน้ำไปหมด หลวงพ่อจึงปั้นดินเหนียวเป็นรูปหมูเสียบไม้แกว่งล่อจนเสือขึ้นมาต่อหน้าพระพักตร์ สยามรัฐเล่าอีกแบบว่าเป็นเณรทำเสือตกน้ำหนึ่งตัวจากห้าตัว แล้วท่านใช้เนื้อหมูผูกเชือกหย่อนลงไปจนเสือเกาะขึ้นมา และยังมีเรื่องว่าท่านโยนเขี้ยวเสือลงน้ำให้กระแสน้ำสงบจนสร้างเขื่อนคลองด่านได้ คมชัดลึกเล่าบทสนทนาที่รัชกาลที่ 5 ทรงถามความหมายของรูปเสือ และท่านตอบว่าเอาความปราดเปรียวเฉียบขาดของเสือมาเป็นแบบ แต่บทสนทนานี้ไม่ปรากฏในพระราชหัตถเลขาฉบับที่กล่าวถึงข้างต้น เรื่องเหล่านี้จึงควรนับเป็นคำเล่าที่ต่อยอดจากเหตุการณ์ที่มีบันทึกจริง

เสือของหลวงพ่อปานมีลักษณะที่วงการใช้จดจำ โพสต์ทูเดย์สรุปว่าแกะจากเขี้ยวเสือโคร่ง เป็นเสือนั่ง หน้าคล้ายแมว หูคล้ายหนู ตากลมแบบที่เรียกว่าตาลูกเต๋า มีทั้งหุบปากและอ้าปาก ทั้งหางตั้งและหางลง ใต้ฐานท่านจารยันต์ที่เรียกว่ายันต์กอหญ้า และบางตัวมีตัวอักษรฤ ฤๅ ตำนานว่าท่านมีช่างแกะห้าคนชื่อฟัก ชม นิล มาก และมา แต่ละคนแกะไม่เหมือนกัน ยุคแรกเป็นเสือเขี้ยวซีก และมีเสือตัวจิ๋วจากปลายเขี้ยวที่เรียกว่าเสือสาลิกา ความนิยมสูงทำให้มีของทำเลียนแบบจำนวนมาก การพิจารณาจึงต้องอาศัยผู้ชำนาญจริง

หลวงพ่อปานอาพาธเป็นฝีในคอและมรณภาพเมื่อวันที่ 29 สิงหาคม 2453 วิกิพีเดียบันทึกว่ารัชกาลที่ 6 พระราชทานหีบเพลิงไปในวันที่ 9 เมษายน 2454 รูปหล่อของท่านที่ชาวบ้านหล่อไว้ตั้งแต่ท่านยังมีชีวิตยังประดิษฐานอยู่ที่วัด และทุกปีในวันขึ้น 5 ถึง 7 ค่ำ เดือน 12 จะมีการอัญเชิญไปให้ประชาชนปิดทองที่ที่ว่าการอำเภอบางบ่อ เรื่องของหลวงพ่อปานจึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่าตำนานเครื่องรางไทยมีแกนที่ตรวจสอบได้จริง คือพระรูปหนึ่งกับเสือเขี้ยวแกะที่ดังถึงขั้นพระมหากษัตริย์ทรงจดไว้ ส่วนอภินิหารที่ห่อหุ้มอยู่รอบนั้นเป็นเรื่องเล่าที่ผู้อ่านควรแยกให้ออก