หลวงพ่อเกษม เขมโก — เจ้าชายผู้เลือกสุสานเป็นวัง

หลวงพ่อเกษม เขมโก มีนามเดิมว่าเจ้าเกษม ณ ลำปาง เกิดวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2455 บิดาคือเจ้าน้อยหนู ณ ลำปาง ซึ่งรับราชการเป็นปลัดอำเภอและภายหลังเปลี่ยนนามสกุลเป็นมณีอรุณ มารดาคือเจ้าแม่บัวจ้อน ณ ลำปาง ฝ่ายหนึ่งของครอบครัวสืบสายตรงลงมาจากเจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต เจ้าผู้ครองนครลำปางองค์สุดท้าย ท่านจึงเป็นเจ้านายเชื้อสายราชวงศ์ทิพย์จักรโดยกำเนิด ชีวิตที่สุขสบายรออยู่ข้างหน้า แต่ท่านเดินไปอีกทางตั้งแต่ยังเด็ก

ครั้งแรกที่ท่านห่มผ้าเหลืองคือตอนอายุ 13 ปี เป็นการบวชหน้าไฟให้เจ้าอาวาสวัดป่าดั๊วเพียงเจ็ดวัน สองปีต่อมาท่านบรรพชาอีกครั้งและอยู่ที่วัดบุญยืน ลำปาง เรียนปริยัติจนสอบได้นักธรรมชั้นโทในปี 2474 อุปสมบทในปีถัดมาโดยมีพระธรรมจินดานายก (ฝ่าย) เจ้าคณะจังหวัดลำปางในเวลานั้นเป็นพระอุปัชฌาย์ ได้ฉายาว่าเขมโก แปลว่าผู้มีธรรมอันเกษม ท่านเรียนบาลีจนแปลและเขียนได้คล่อง สอบได้นักธรรมชั้นเอกในปี 2479 แต่ไม่ยอมเข้าสอบเอาวุฒิเปรียญ ครูบาอาจารย์ต่างเข้าใจตรงกันว่าท่านเรียนเพื่อเข้าใจธรรม ไม่ได้เรียนเพื่อสมณศักดิ์

เมื่อจบภาคปริยัติ ท่านฝากตัวกับครูบาแก่น สุมโน พระสายวิปัสสนาที่มีชื่อในถิ่นนั้น ตามอาจารย์ออกธุดงค์ทุกครั้งที่ออกพรรษา ต่อมาเมื่อเจ้าอาวาสวัดบุญยืนมรณภาพ คณะสงฆ์เห็นพ้องให้ท่านรับตำแหน่งแทน ท่านยอมรับเพราะผูกพันกับวัด แต่ความตั้งใจจะออกปฏิบัติไม่เคยหาย ข้อมูลที่เทศบาลตำบลต้นธงชัยเผยแพร่เล่าว่าท่านยื่นลาออกหลายครั้งแต่ถูกเจ้าคณะจังหวัดยับยั้ง จนราวปี 2492 ท่านออกจากวัดไปเงียบ ๆ หนึ่งวันก่อนเข้าพรรษา ทิ้งจดหมายลาชาวบ้านยาวสองหน้าไว้บนธรรมาสน์ และไปปฏิบัติที่ศาลาวังทาน เมื่อญาติโยมสี่ห้าสิบคนตามไปอ้อนวอน ท่านก็นั่งนิ่งไม่ตอบจนพวกเขาต้องกลับไปเอง ลำดับเวลาในบันทึกช่วงนี้ยังไม่ลงรอยกันนัก จึงควรถือปีดังกล่าวเป็นตัวเลขโดยประมาณ

จากนั้นท่านย้ายไปบำเพ็ญภาวนาในป่าช้าบนดอยแม่อาง มารดาซึ่งมีบุตรชายคนเดียวตามไปพักในกระท่อมที่ชาวบ้านสร้างให้ใกล้ ๆ แล้วล้มป่วยด้วยไข้ป่าจนสิ้นใจที่นั่น บันทึกเล่าว่าท่านนั่งสวดมนต์อยู่ข้างมารดาจนถึงวาระสุดท้าย น้ำตาไหลออกมาเงียบ ๆ และเอ่ยเป็นคำเมืองว่านึกว่าจะไม่ร้องไห้แล้วเชียว หลังจัดงานศพมารดาที่ป่าช้าแม่อาง ท่านกลับมาภาวนาที่ศาลาวังทานอีกหนึ่งพรรษา ย้ายไปป่าช้านาป้อ แล้วมาปักหลักที่ป่าช้าประตูม้า ซึ่งก็คือสุสานไตรลักษณ์ ตำบลต้นธงชัย อำเภอเมืองลำปาง ในปัจจุบัน และอยู่ที่นั่นตลอดชีวิตที่เหลือ

วัตรของท่านเป็นที่รู้กันทั่วลำปาง ท่านนั่งภาวนาหน้าเชิงตะกอน ไม่เลือกอาหาร แม้ของที่บูดจนขึ้นราก็รับไว้แล้วแผ่เมตตาก่อนฉัน ใครขออะไรท่านไม่เคยปฏิเสธ ร่างกายจึงดูผ่ายผอม แต่ผู้ที่ใกล้ชิดเล่าว่าจิตใจท่านมั่นคงยิ่ง เรื่องที่เล่าต่อกันกว้างขวางอย่างการนั่งกลางแจ้งไม่หลบแดดหลบฝนนั้น ควรฟังในฐานะคำบอกเล่าของผู้ศรัทธา ส่วนที่มีหลักฐานชัดคือท่านไม่แสวงหาสมณศักดิ์ และไม่เคยย้ายออกจากสุสานไปอยู่วัดใหญ่ในเมืองเลย ชาวลำปางบางส่วนผูกเรื่องของท่านเข้ากับคำพยากรณ์ของครูบาศรีวิชัยว่าจะมีตนบุญมาเกิดที่ลำปาง ซึ่งเป็นความเชื่อท้องถิ่นที่เล่าสืบกันมา

ในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จไปนมัสการท่านหลายครั้ง ครั้งสุดท้ายคือวันที่ 15 มีนาคม 2536 หลวงพ่อเกษมมรณภาพที่ห้องไอซียู โรงพยาบาลลำปาง เมื่อเวลา 19.40 น. ของวันที่ 15 มกราคม 2539 ตรงกับวันจันทร์ แรม 11 ค่ำ เดือน 2 ศิษย์เก็บรักษาสรีระไว้ให้ผู้คนกราบไหว้ และมีป้ายขอให้ผู้มาเยือนพนมมือไหว้เพียงครั้งเดียวแทนการกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ ซึ่งสะท้อนความสมถะที่ท่านยึดถือมาตลอด

ปัจจุบันมูลนิธิไตรลักษณ์เขมกะภิกขุจัดงานรำลึกวันละสังขารที่สุสานไตรลักษณ์ทุกวันที่ 15 มกราคม ในปี 2568 ซึ่งครบ 29 ปี มีทั้งพิธีทางศาสนา โรงทาน และการมอบทุนการศึกษาให้นักเรียนที่ขาดแคลน 112 ทุน ส่วนวัตถุมงคลที่เป็นรูปของท่านนั้น คณะศิษย์และหน่วยงานต่าง ๆ ขออนุญาตจัดสร้างไว้หลายรุ่นหลายวาระ ผู้สนใจควรตรวจชื่อผู้จัดสร้าง ปี และวาระของพิธีให้ชัดก่อนเสมอ ป่าช้าที่เคยเป็นที่ซึ่งคนไม่อยากเฉียดเข้าไปใกล้ ทุกวันนี้กลายเป็นที่ที่คนเดินทางมากราบไม่ขาดสาย และนั่นอาจเป็นคำสอนที่ท่านทิ้งไว้ชัดที่สุด