ครูบาศรีวิชัย ตนบุญแห่งล้านนา — ศรัทธาที่สร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ

ครูบาศรีวิชัยเกิดวันที่ 11 มิถุนายน 2421 ที่บ้านปาง อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน วิกิพีเดียเล่าว่าขณะนั้นมีพายุฟ้าร้องรุนแรง จึงได้ชื่อว่าอินตาเฟือน หรืออ้ายฟ้าร้อง ท่านบวชเป็นสามเณรที่วัดบ้านปาง และอุปสมบทที่วัดบ้านโฮ่งหลวง ได้ฉายาว่าสิริวิชโย หรือพระศรีวิชัย วัตรปฏิบัติของท่านเคร่งครัดกว่าพระทั่วไป ทั้งฉันมื้อเดียวและเว้นเนื้อสัตว์ ชาวล้านนาจึงยกท่านเป็นตนบุญ ตามคติที่เชื่อว่าผู้มีบุญจะมาเกิดเพื่อค้ำชูพระศาสนา ศรัทธานี้แสดงออกผ่านงานสร้างและบูรณะวัดทั่วภาคเหนือ รายชื่อในวิกิพีเดียมีตั้งแต่วัดพระธาตุหริภุญชัย วัดพระสิงห์ ไปจนถึงพระธาตุดอยตุง และยังระบุว่าน่าจะมีที่ตกสำรวจอีก

ความคิดสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพมีมาก่อนครูบาศรีวิชัย ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าปี 2460 ทางราชการเคยสำรวจแล้วประเมินว่าต้องใช้เงินราว 200,000 บาทและเวลาเกือบสามปี โครงการจึงหยุดไป ต่อมาครูบาเถิ้ม เจ้าอาวาสวัดพระธาตุดอยสุเทพ กับหลวงศรีประกาศ ผู้แทนราษฎรคนแรกของเชียงใหม่ นำเรื่องมาปรึกษาครูบาศรีวิชัย ท่านยืนยันว่าทำได้ และกำหนดฤกษ์เริ่มงานวันที่ 9 พฤศจิกายน 2477 มีการพิมพ์ใบปลิวบอกบุญราวหนึ่งแสนแผ่น โดยเถ้าแก่โหงวและพลตรีเจ้าแก้วนวรัฐเป็นเจ้าภาพ

ในวันพิธี ครูบาเถิ้มทำพิธีบวงสรวงเทวดาอารักษ์ทั้งสี่ทิศ แล้วพลตรีเจ้าแก้วนวรัฐเป็นผู้ลงจอบแรก ศิลปวัฒนธรรมและมติชนสุดสัปดาห์ชี้ว่าเอกสารร่วมสมัยระบุตรงกันเช่นนี้ ส่วนเรื่องเล่าที่ว่าพระยาพหลพลพยุหเสนามาลงจอบแรกนั้น บุตรชายของท่านให้สัมภาษณ์ว่าวันนั้นท่านติดราชการอยู่กรุงเทพฯ ครูบาศรีวิชัยประกาศต่อหน้าผู้มาร่วมงานว่างานใหญ่นี้ต้องมีเทพบุตรเทพธิดามาช่วย แล้วชี้ไปที่ชาวบ้านชายหญิงที่มาร่วม ท่านทำหน้าที่นั่งหนัก คือเป็นประธานรับบริจาคและให้ศีลให้พรอยู่ที่วัดศรีโสภาซึ่งตอนนั้นเป็นวัดร้าง ส่วนครูบาเถิ้มคุมงานจากบนดอยลงมา

มติชนสุดสัปดาห์เล่าว่าวันแรกมีคนมาช่วยเพียงราวยี่สิบคน เพราะเป็นฤดูเก็บเกี่ยว แต่ภายในสัปดาห์เดียวก็มีคนมาปักหลักที่ตีนดอยไม่น้อยกว่าสองพันคน ศิลปวัฒนธรรมบันทึกว่าต่อมามีผู้มาช่วยไม่ต่ำกว่าห้าพันคนต่อวัน แบ่งกันรับทำทางคนละครึ่งวาบ้างหนึ่งวาบ้าง ทั้งพระเณร พ่อค้า ข้าราชการ ชาวเขา และเจ้านาย รวมผู้ร่วมงานทั้งสิ้น 118,304 คน กรมประชาสัมพันธ์จังหวัดเชียงใหม่ระบุว่าถนนยาว 11 กิโลเมตร 530 เมตร แล้วเสร็จและเปิดใช้เมื่อวันที่ 30 เมษายน 2478 ใช้เวลาเพียง 5 เดือน 22 วัน โดยไม่ใช้งบประมาณจากรัฐ

ถนนสายนี้เดิมชื่อถนนดอยสุเทพ แล้วเปลี่ยนเป็นถนนศรีวิชัยหลังท่านมรณภาพ ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกว่าเมื่อแรกสร้างเป็นถนนดินลูกรังแคบและลื่น ต่อมาปรับปรุงเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1004 และจุดที่ลงจอบแรกกลายเป็นที่ตั้งอนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัย ผลงานปั้นของศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ทุกวันที่ 30 เมษายน ชาวเชียงใหม่ยังจัดงานรำลึกวันเปิดถนน ปี 2567 มีขบวนรถโบราณกว่า 30 คันจำลองการเดินทางขึ้นดอยครั้งแรก

ชีวิตของท่านไม่ได้ราบรื่นเสมอ ความที่ท่านบวชกุลบุตรตามจารีตล้านนาโดยไม่ได้รับแต่งตั้งเป็นอุปัชฌาย์จากส่วนกลาง ขัดกับระเบียบปกครองคณะสงฆ์ที่รวมศูนย์ตั้งแต่พระราชบัญญัติปี 2445 ท่านจึงต้องอธิกรณ์หลายครั้ง วิกิพีเดียเล่าว่าเคยถูกส่งตัวไปไต่สวนที่กรุงเทพฯ และผลสรุปว่าข้อกล่าวหาเรื่องอ้างคุณวิเศษไม่เป็นความผิด เพราะประชาชนเล่าลือกันเอง สื่อท้องถิ่นอย่าง Lanner ระบุว่าหลังงานสร้างถนน ท่านถูกควบคุมตัวสอบสวนที่กรุงเทพฯ อีกเกือบหนึ่งปีในปี 2478 เหตุการณ์เหล่านี้ถูกตีความในชั้นหลังว่าเป็นแรงเสียดทานระหว่างพุทธศาสนาแบบท้องถิ่นกับอำนาจรัฐสมัยใหม่

ครูบาศรีวิชัยมรณภาพเมื่อวันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2481 ที่วัดบ้านปาง ซึ่งหากนับศักราชแบบปัจจุบันจะตรงกับต้นปี 2482 สรีระตั้งไว้ที่วัดบ้านปางหนึ่งปี แล้วเคลื่อนมาวัดจามเทวี ลำพูน จนได้รับพระราชทานเพลิงเมื่อ 21 มีนาคม 2489 วิกิพีเดียเล่าว่าประชาชนแย่งกันเก็บอัฐิตั้งแต่ไฟยังไม่มอด อัฐิที่รวบรวมได้แบ่งเป็นเจ็ดส่วนไปบรรจุทั่วล้านนา สำหรับนักสะสม ของที่เกี่ยวข้องกับท่านควรพิจารณาจากที่มาที่ตรวจสอบได้ เพราะชื่อเสียงระดับตนบุญย่อมมีผู้อ้างถึงมากเป็นธรรมดา