ปรากฏการณ์จตุคามรามเทพ 2550 — บทเรียนราคาแพงของวงการ

จตุคามรามเทพไม่ใช่พระพุทธรูปหรือพระเกจิ แต่เป็นเทพผู้รักษาพระบรมธาตุของวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร นครศรีธรรมราช วิกิพีเดียอธิบายว่าเดิมเป็นเทพสององค์ คือท้าวขัตตุคามกับท้าวรามเทพ ซึ่งปรากฏเป็นรูปอยู่ที่ทางขึ้นพระบรมธาตุ ภายหลังจึงถูกรวมเรียกเป็นองค์เดียว ความเชื่อบางสายโยงเทพองค์นี้กับพระเจ้าจันทรภาณุแห่งตามพรลิงค์ หรือกษัตริย์ในยุคศรีวิชัย แต่แม้แหล่งเดียวกันก็ชี้ว่าลำดับเวลาของเรื่องเหล่านี้ขัดกันเอง ส่วนนี้จึงเป็นตำนานท้องถิ่น ไม่ใช่ประวัติศาสตร์ที่ยืนยันได้

จุดเริ่มของวัตถุมงคลมีบันทึกชัดกว่ามาก ปี 2530 มีการสร้างศาลหลักเมืองนครศรีธรรมราช และจัดสร้างวัตถุมงคลรุ่นแรกเพื่อหาทุน ผู้จัดการออนไลน์รายงานไว้ในปี 2550 ว่ารุ่นนี้ออกให้เช่าในราคาเพียง 49 บาท และเงียบอยู่นานจนแทบไม่มีคนสนใจ คมชัดลึกระบุว่าผู้นำการจัดสร้างคือพลตำรวจโทสรรเพชญ ธรรมาธิกุล ซึ่งเป็นผู้ออกแบบและร่วมกำหนดฤกษ์ศาลหลักเมือง ร่วมกับพลตำรวจตรีขุนพันธรักษ์ราชเดช นายตำรวจมือปราบในตำนาน วิกิพีเดียบรรยายรูปแบบรุ่นแรกว่าเป็นพระผงลักษณะดวงตรา มีรูปเทพสองเศียรสี่กรอยู่กลาง ล้อมด้วยราหูแปดตน ไม่ใช่เหรียญโลหะกลมใหญ่อย่างที่มักเข้าใจกัน

กระแสค่อย ๆ ก่อตัว วิกิพีเดียเล่าว่าเหตุสุริยุปราคาปี 2538 ทำให้คนหันมาหาเครื่องรางแก้เคล็ด และมีนิตยสารพระเครื่องลงประวัติการสร้าง ผู้จัดการออนไลน์อ้างนายกสมาคมผู้สื่อข่าวพระเครื่องว่าคนเริ่มสนใจมากขึ้นราวปี 2542 จากการบอกต่อ ปี 2547 เริ่มมีการสร้างหลายรุ่น และขึ้นถึงขีดสุดในปี 2549 ถึง 2550 ตัวจุดประกายสำคัญคือข่าวการถึงแก่กรรมและงานพระราชทานเพลิงศพของขุนพันธรักษ์ราชเดช ซึ่งนิตยสารโพซิชันนิ่งวิเคราะห์ว่าเป็นบุคคลต้นน้ำของศรัทธา บุตรชายของท่านให้สัมภาษณ์ว่าเฉพาะปี 2549 ต้องไปเป็นเจ้าพิธีบวงสรวงถึง 39 วัดกับอีกสองโรงเรียน

ช่วงพีค นิตยสารสารคดีบันทึกบรรยากาศว่ามีผู้มาขอใช้ลานหน้าพระบรมธาตุทำพิธีปลุกเสกวันละอย่างน้อยสามเวลา แผงจตุคามตั้งอยู่แทบทุกหน้าร้านในเมือง สายการบินต้องเพิ่มเที่ยวบินมานครศรีธรรมราช วิกิพีเดียระบุว่ามีการสร้างใกล้หนึ่งพันรุ่น และสำนักงานเศรษฐกิจการคลังประเมินเงินหมุนเวียนราว 2.2 หมื่นล้านบาท ส่วนราคารุ่นแรกนั้น ผู้จัดการออนไลน์เมื่อกุมภาพันธ์ 2550 อ้างอุปนายกสมาคมผู้นิยมพระเครื่องว่าองค์สวยราคาร่วมล้านบาท ขณะที่วิกิพีเดียเขียนว่าขึ้นไปถึงกว่า 40 ล้านบาท ตัวเลขทั้งสองมาจากคำบอกเล่าในวงการคนละช่วงเวลา จึงควรอ่านอย่างระมัดระวัง

ภาพที่ตอกย้ำว่ากระแสเกินควบคุมเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 9 เมษายน 2550 ผู้จัดการออนไลน์รายงานว่าระหว่างแจกคูปองจตุคามรุ่นเงินไหลมา 2 ของวัดพระนคร ซึ่งพระมหาไมตรี ปภารตโน เจ้าอาวาส เป็นประธานจัดสร้าง มีประชาชนหลายหมื่นคนรอตั้งแต่เที่ยงคืนที่จุดแจกสามแห่ง ที่วิทยาลัยเทคนิคนครศรีธรรมราชฝูงชนเบียดเสียดจนนางเผื่อน คงเพชร อายุ 51 ปี เป็นลมล้มลงและถูกเหยียบเสียชีวิต มีผู้บาดเจ็บกว่า 30 คน ตำรวจเตรียมแจ้งข้อหาประมาทเป็นเหตุให้ผู้อื่นถึงแก่ความตาย และสั่งระงับการแจกรุ่นอื่นไว้ก่อน การเปิดจองครั้งแรกของรุ่นเดียวกันเมื่อ 16 มีนาคม 2550 ก็วุ่นวายจนต้องยกเลิกมาแล้ว

ฟองสบู่แตกเร็วพอกับที่โต ทีมสารคดีกลับไปนครศรีธรรมราชเมื่อกุมภาพันธ์ 2553 พบว่าลานหน้าพระบรมธาตุไม่มีพิธีปลุกเสกจตุคามมาตั้งแต่ปลายปี 2551 ร้านที่เคยแน่นขนัดกลับว่างเปล่า เจ้าของร้านรายหนึ่งเล่าว่าองค์บูชาขนาดห้านิ้วที่เคยจองห้าพันบาทเหลือราวพันกว่าบาท ส่วนเหรียญกลมให้ฟรียังไม่มีคนรับ เจ้าของแผงอีกรายเล่าว่ารุ่นเงินไหลมาที่จององค์ละ 100 บาท เคยถูกดันขึ้นไปถึง 3,000 ถึง 4,000 บาท ก่อนตกมาอยู่ที่ราว 700 ถึง 1,000 บาท คนในวงการที่ให้สัมภาษณ์ชี้ตรงกันว่าสาเหตุคือการสร้างมากเกินความต้องการ โรงงานรับงานล้นมือจนคุณภาพตก และการเช่าเพื่อเก็งกำไรมากกว่าบูชา

บทเรียนที่วงการพระเครื่องสรุปจากกรณีนี้คือ มูลค่าระยะยาวของวัตถุมงคลต้องมีฐานรองรับ ทั้งจำนวนสร้างที่จำกัดจริง ที่มาและพิธีที่ตรวจสอบได้ และศรัทธาที่สั่งสมด้วยเวลา ไม่ใช่กระแสสื่อ แต่ปรากฏการณ์นี้ก็ทิ้งผลบวกไว้บ้าง สารคดียกตัวอย่างรุ่นราชันย์ดำปี 2549 ที่ตั้งเป้าหาทุนสร้างหอฉันวัดใหญ่ชัยมงคลสี่ล้านบาท แต่ได้กว่ายี่สิบล้าน ส่วนที่เหลือนำไปเป็นทุนการศึกษาและซื้อรถพยาบาลให้เทศบาล และคนนครจำนวนไม่น้อยยังนับถือองค์พ่อจตุคามเหมือนเดิม แม้ตลาดจะเงียบไปนานแล้ว