พระพุทธสิหิงค์ — องค์เดียวในตำนาน สามองค์ในสามเมือง

พระพุทธสิหิงค์เป็นพระพุทธรูปไม่กี่องค์ของไทยที่มีตำนานประจำองค์เป็นคัมภีร์ทั้งเล่ม คือสิหิงคนิทาน ซึ่งพระโพธิรังสี พระเถระชาวเชียงใหม่ รจนาเป็นภาษาบาลีเมื่อราวห้าหกร้อยปีก่อน ตำนานเล่าว่ากษัตริย์ลังกาสร้างพระพุทธรูปองค์นี้ขึ้นเมื่อราว พ.ศ. 700 โดยมีพญานาคที่เคยเห็นพระพุทธเจ้าเนรมิตกายให้ช่างดูเป็นแบบ ต่อมาพระเจ้าศรีธรรมราชแห่งนครศรีธรรมราชไปขอมาถวายพระร่วงแห่งสุโขทัย ระหว่างทางเรือที่อัญเชิญแตกกลางทะเล แต่องค์พระลอยมาขึ้นฝั่งได้ นามสิหิงค์เองก็อธิบายได้สองทาง พระโพธิรังสีแปลจากคำว่า สีห กับ องฺค คือมีท่วงท่าดุจราชสีห์ ส่วนพระรัตนปัญญาผู้แต่งชินกาลมาลีปกรณ์เรียกว่า "สีหลปฏิมา" หมายถึงพระพุทธรูปจากลังกา

จากสุโขทัย ตำนานพาองค์พระเดินทางผ่านแทบทุกศูนย์อำนาจ ทั้งอยุธยา กำแพงเพชร เชียงราย และเชียงใหม่ สมเด็จพระนารายณ์อัญเชิญลงไปไว้ที่อยุธยาหลังตีเชียงใหม่ได้ใน พ.ศ. 2205 เมื่อกรุงแตกในปี 2310 ชาวเชียงใหม่ก็อัญเชิญกลับขึ้นไป จนเมื่อ พ.ศ. 2338 สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวรในรัชกาลที่ 1 ยกทัพขึ้นไปช่วยเชียงใหม่ที่ถูกพม่าล้อม แล้วอัญเชิญพระพุทธสิหิงค์ลงมาประดิษฐานที่พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ในวังหน้า ซึ่งปัจจุบันอยู่ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เส้นทางยาวนี้สะท้อนคติว่าพระพุทธรูปสำคัญคือเครื่องหมายบุญบารมีของเมือง ใครมีอำนาจก็ย่อมได้ครอบครอง

ปมที่ทำให้พระพุทธสิหิงค์ต่างจากพระองค์อื่นคือ ทุกวันนี้มีพระพุทธรูปชื่อเดียวกันนี้สามองค์ในสามเมือง ได้แก่ องค์ในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ กรุงเทพฯ องค์ในวิหารลายคำ วัดพระสิงห์ เชียงใหม่ ซึ่งชื่อวัดก็มาจากพระองค์นี้ และองค์ในหอพระพุทธสิหิงค์ นครศรีธรรมราช แต่ละเมืองมีเรื่องเล่ารองรับของตน ทั้งการสลับองค์จริงกับองค์จำลองระหว่างศึกสงคราม และการคืนพระที่ไม่ใช่องค์เดิม คำถามว่าองค์ใดคือองค์ที่มาจากลังกาจึงค้างคามานาน กรมศิลปากรเผยแพร่ความรู้เรื่องนี้โดยอ้างหนังสือตำนานพระพุทธสิหิงค์ที่หลวงวิจิตรวาทการรวบรวมหลักฐานจากผู้รู้หลายท่าน ซึ่งโน้มไปทางว่าองค์ในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์คือองค์ตามตำนาน แต่ก็เป็นข้อสันนิษฐาน ไม่ใช่ข้อยุติ

เมื่อดูที่ตัวองค์พระ ความต่างเห็นได้ชัด องค์กรุงเทพฯ ประทับนั่งขัดสมาธิราบ ปางสมาธิ ซึ่งเป็นท่าที่ตรงกับพระพุทธรูปลังกา องค์เชียงใหม่ประทับนั่งขัดสมาธิเพชร ปางมารวิชัย เป็นศิลปะล้านนาแบบที่เรียกว่าสิงห์หนึ่ง อายุราวต้นพุทธศตวรรษที่ 20 ส่วนองค์นครศรีธรรมราชก็ขัดสมาธิเพชร ปางมารวิชัยเช่นกัน แต่องค์อ้วนเตี้ยกว่า นิยมเรียกว่าแบบขนมต้ม เป็นฝีมือช่างนครศรีธรรมราชสมัยอยุธยา อายุราวพุทธศตวรรษที่ 21

นักประวัติศาสตร์ศิลปะตั้งข้อสังเกตที่น่าสนใจกว่านั้นอีก ผศ.ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ ชี้ว่าพระพุทธรูปขัดสมาธิเพชรแบบพระพุทธสิหิงค์เกิดขึ้นในล้านนาแล้วแผ่ลงใต้ ซึ่งสวนทางกับตำนานที่ว่าพระมาจากทางใต้ขึ้นเหนือ เรื่องพระพุทธสิหิงค์จึงน่าจะเป็นตำนานของล้านนาที่เมืองอื่นรับรู้แล้วสร้างพระตามแบบ และยังทำให้นึกถึงข้อสันนิษฐานของศาสตราจารย์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ว่าองค์เดิมจากลังกาอาจสูญหายไปแล้ว หรือตำนานอาจแต่งขึ้นเพื่อเสริมความศักดิ์สิทธิ์ ส่วนองค์กรุงเทพฯ แม้จะขัดสมาธิราบแบบลังกา แต่รายละเอียดอย่างชายสังฆาฏิแผ่นใหญ่ยาวจรดขอบสบง ทำให้มีผู้เสนอว่าอาจเป็นพระล้านนาราวกลางพุทธศตวรรษที่ 21 ที่รับอิทธิพลสุโขทัยและอยุธยา ไม่ใช่งานลังกาโดยตรง

กล่าวอย่างตรงไปตรงมา หลักฐานทางศิลปะชี้ว่าทั้งสามองค์น่าจะสร้างขึ้นในดินแดนไทยเอง ไม่มีองค์ใดพิสูจน์ได้ว่าเป็นงานลังกาอายุพันกว่าปีตามตำนาน ข้อถกเถียงเรื่องนี้จึงยังเปิดอยู่และคงไม่มีคำตอบเด็ดขาดในเร็ววัน กระนั้นศรัทธาต่อพระทั้งสามองค์ไม่ได้ลดลงเลย ทุกเทศกาลสงกรานต์ ทั้งกรุงเทพฯ เชียงใหม่ และนครศรีธรรมราช ต่างอัญเชิญพระพุทธสิหิงค์ของเมืองตนออกให้ประชาชนสรงน้ำ

ในแง่วัตถุมงคล พระพุทธสิหิงค์จำลองและเหรียญที่ระลึกถูกสร้างขึ้นในวาระต่าง ๆ ของทั้งสามเมือง และเพราะองค์ต้นแบบมีท่านั่งและศิลปะต่างกัน พระจำลองของแต่ละเมืองจึงหน้าตาไม่เหมือนกัน ผู้สะสมที่เข้าใจที่มาจะมองเห็นทันทีว่าองค์ในมือจำลองจากเมืองใด และนั่นคือเสน่ห์ของพระพุทธสิหิงค์ พระองค์เดียวในตำนานที่กลายเป็นสามองค์ในความจริง พร้อมคำถามที่ยังไม่มีใครปิดได้