ตำนานพระลอยน้ำ — หลวงพ่อโสธรกับพี่น้องสามองค์

ตำนานที่เล่าขานทั่วลุ่มน้ำภาคกลางกล่าวถึงพระพุทธรูปพี่น้องที่แสดงปาฏิหาริย์ลอยน้ำหนีความระส่ำระสายของบ้านเมืองทางเหนือลงมาด้วยกัน สำนวนที่แพร่หลายที่สุดว่ามีสามองค์ บางสำนวนขยายเป็นห้าองค์ เมื่อพระลอยมาถึงถิ่นใด ชาวบ้านก็พยายามอัญเชิญขึ้นฝั่ง บ้างใช้เชือกบ้างใช้คนนับร้อยช่วยกันฉุด แต่พระกลับจมหายแล้วไปผุดที่อื่น ราวกับจะเลือกที่ประทับเอง หลายชุมชนริมน้ำจึงมีชื่อบ้านนามเมืองที่เล่ากันว่ามาจากเหตุการณ์นี้ เช่นคำอธิบายพื้นบ้านว่า "สามเสน" เพี้ยนมาจากคนสามแสนที่มาช่วยกันฉุด ซึ่งเป็นนิรุกติแบบเล่าต่อ ไม่ใช่ข้อสรุปทางภาษาศาสตร์

บทความของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปราจีนบุรี กรมศิลปากร เล่าตำนานฉบับที่ถือกันเป็นหลักว่า องค์พี่ซึ่งมีขนาดใหญ่ล่องไปถึงแม่น้ำแม่กลอง ชาวประมงอัญเชิญขึ้นไว้ที่วัดบ้านแหลม จังหวัดสมุทรสงคราม องค์เล็กล่องเข้าคลองบางพลี กลายเป็นหลวงพ่อโต วัดบางพลีใหญ่ จังหวัดสมุทรปราการ ส่วนองค์กลางล่องมาตามแม่น้ำบางปะกงจนถึงหน้าวัดหงส์ ชาวบ้านจำนวนมากช่วยกันฉุดเท่าไรก็ไม่ขึ้น จนอาจารย์ผู้หนึ่งทำพิธีบวงสรวงแล้วใช้ด้ายสายสิญจน์คล้องพระหัตถ์ องค์พระจึงยอมขึ้นจากน้ำโดยง่าย วัดหงส์ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นวัดโสธร และพระพุทธรูปก็ได้นามตามวัดว่าหลวงพ่อโสธร ตามประวัติที่รวบรวมไว้ องค์พระประดิษฐานที่นี่มาตั้งแต่ราว พ.ศ. 2313

หลักฐานลายลักษณ์อักษรที่เก่าที่สุดชิ้นหนึ่งคือพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คราวเสด็จประพาสมณฑลปราจีนบุรีเมื่อ ร.ศ. 127 หรือ พ.ศ. 2451 ทรงบันทึกว่าพระพุทธรูปในวัดทำด้วยศิลา องค์กลางที่ผู้คนนับถือว่าเป็น "หมอดี" มีตักและเอวงามคล้ายพระพุทธเทวปฏิมากร แต่ส่วนบนถูกปั้นแต่งจนผิดเค้าเดิม และทรงเห็นว่าเรื่องลอยน้ำมาก็น่าจะเป็นความจริง เพราะพระศิลาเช่นนี้คงไม่ได้ทำขึ้นในท้องที่ พระราชหัตถเลขายังบรรยายว่ามีผู้คนมานมัสการไม่ขาดจนมีร้านธูปเทียนตั้งประจำกว่ายี่สิบร้าน ต่อมาในปี 2459 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรส ทรงบันทึกว่ามีงานไหว้ประจำปีช่วงวันเพ็ญเดือนสิบสอง มีเรือมาชุมนุม มีการออกร้านและแข่งเรือ

ความเห็นเรื่องแบบศิลปะของหลวงพ่อโสธรเปลี่ยนไปตามหลักฐานที่มีในแต่ละยุค นิตยสารศิลปวัฒนธรรมรวบรวมไว้ว่า พันเอกหลวงรณสิทธิ์พิชัย อดีตอธิบดีกรมศิลปากร วัดขนาดได้หน้าตักกว้าง 1.65 เมตร สูง 1.98 เมตร และเห็นว่าบูรณะขึ้นราวปลายอยุธยาถึงต้นรัตนโกสินทร์ด้วยฝีมือช่างทางอีสาน ขณะที่นายตรี อมาตยกุล มองว่าเป็นพระแบบล้านช้างที่เรียกกันว่า "พระลาว" ส่วนอีกสำนวนหนึ่งจากอดีตเจ้าคณะมณฑลปราจีนบุรีว่าองค์ที่ลอยน้ำมาแต่เดิมมีขนาดเล็กกว่าที่เห็นมาก ความเห็นทั้งหมดนี้ตั้งอยู่บนการดูผิวภายนอกซึ่งพอกปูนลงรักปิดทองไว้หนา

ข้อมูลที่หนักแน่นที่สุดมาจากการอนุรักษ์องค์พระของกรมศิลปากรราว พ.ศ. 2543 ภายใต้การควบคุมของนายสุวิชญ์ รัศมิภูติ ซึ่งพบว่าเนื้อในของหลวงพ่อโสธรเป็นหินทรายแกะสลักแยกเป็นสิบเอ็ดชิ้นแล้วนำมาประกอบกัน ลงรักปิดทอง อันเป็นเทคนิคของช่างสมัยอยุธยาตอนต้น ศาสตราจารย์ ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ แห่งคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร กำหนดให้เป็นพระพุทธรูปแบบอู่ทองรุ่นที่สอง ราวพุทธศตวรรษที่ 20 ข้อสรุปใหม่นี้จึงไม่ตรงกับความเห็นเรื่องล้านช้างในอดีต แต่ยังสอดคล้องกับข้อสังเกตของรัชกาลที่ห้าว่าองค์พระทำจากหินและน่าจะมาจากที่อื่น กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนพระพุทธโสธรในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน 2535

นักวิชาการมักมองตำนานพระลอยน้ำว่าเป็นความทรงจำร่วมของการเคลื่อนย้ายพระพุทธรูปทางน้ำในยุคที่แม่น้ำคือทางคมนาคมหลัก เมื่อผู้คนโยกย้ายพร้อมสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำถิ่น เรื่องจริงกับปาฏิหาริย์ก็หลอมรวมเป็นเรื่องเดียวกัน ส่วนที่บอกได้แน่คือพระพุทธรูปองค์นี้ไม่ได้สร้างที่แปดริ้ว และได้รับความนับถืออย่างกว้างขวางมาตั้งแต่อย่างน้อยสมัยรัชกาลที่ห้า

ทุกวันนี้วัดโสธรวรารามวรวิหารยังเป็นศูนย์รวมศรัทธาของลุ่มบางปะกง งานนมัสการประจำปียังจัดสืบเนื่องมาเช่นเดียวกับที่บันทึกไว้เมื่อกว่าร้อยปีก่อน และพระเครื่องกับเหรียญที่จำลองรูปหลวงพ่อก็สร้างกันแทบทุกยุค ทำให้เรื่องพระลอยน้ำสามพี่น้องยังถูกเล่าต่อผ่านของที่ผู้คนบูชาติดตัว คู่กับหลักฐานใหม่ที่ช่วยให้เข้าใจที่มาขององค์จริงชัดขึ้นกว่าเดิม