พระปิดตา — ทำไมพระต้องเอามือปิดหน้า

ในบรรดาพระเครื่องไทยทุกตระกูล พระปิดตาน่าจะเป็นแบบที่คนนอกวงการสงสัยมากที่สุด ว่าทำไมพระต้องยกมือปิดหน้า วิกิพีเดียแบ่งพระปิดตาไว้สามแบบหลัก แบบแรกนั่งยองและยกมือปิดทวารทั้งเก้า ซึ่งเรียกกันว่าพระปิดตามหาอุด เชื่อกันว่าเด่นทางคงกระพันและแคล้วคลาด แบบที่สองนั่งขัดสมาธิและยกหลายมือปิดทวารทั้งเก้าเช่นกัน แบบที่สามนั่งขัดสมาธิยกสองมือปิดเฉพาะใบหน้า ถือกันว่าเด่นทางเมตตาและโชคลาภ คำถามว่าองค์พระคือใครและทำไมต้องปิดนั้น ยังมีคำตอบมากกว่าหนึ่งแบบ และนักวิชาการเองก็ยังเห็นไม่ตรงกัน

คำอธิบายที่คนไทยคุ้นที่สุดคือพระปิดตาเป็นรูปของพระควัมปติ หรือที่ตำราพระเครื่องเรียกพระภควัมบดี ในคัมภีร์ พระควัมปติเป็นบุตรเศรษฐีเมืองพาราณสี เป็นสหายของยสกุลบุตร และได้บวชเป็นพระอรหันต์รุ่นแรกที่ช่วยเผยแผ่พระศาสนาในช่วงต้นพุทธกาล ส่วนคติเรื่องการปิดทวารทั้งเก้า วิกิพีเดียอธิบายว่าหมายถึงตอนที่พระภควัมบดีเข้านิโรธสมาบัติ ทวารทั้งเก้าปิดสนิท ไม่รับรู้กิเลสจากภายนอก ความหมายเชิงธรรมคือการสำรวมอินทรีย์ แล้วจึงถูกตีความต่อเป็นการปิดกั้นภัยทุกทาง

อีกคำอธิบายหนึ่งที่แพร่หลายในปัจจุบันคือพระปิดตาเป็นองค์เดียวกับพระมหากัจจายนะ แต่งานวิจัยของทำนอง วงศ์พุทธ และคณะ ในวารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ปี 2559 ตั้งข้อสังเกตว่าเมื่อย้อนไปดูประวัติพระมหากัจจายนะ กลับไม่พบเรื่องที่เชื่อมโยงกับการปิดตาได้ ความเชื่อนี้จึงอาจเป็นการผูกเรื่องขึ้นในชั้นหลัง ไม่ใช่คติดั้งเดิมของการสร้างพระปิดตา

งานวิจัยชิ้นเดียวกันเสนอมุมที่น่าสนใจกว่านั้น ผู้วิจัยพบว่าพระปิดตาโบราณพบมากในกรุแถบนครศรีธรรมราชและในพื้นที่วัฒนธรรมเขมรโบราณ พระปิดตาเมืองนครมักมีเครื่องหมายคล้ายดอกจันทน์บนองค์พระ และในทั้งสองถิ่นยังพบพระพิฆเนศปิดตา กับพระปิดตาที่มีงูพันหรือแผ่พังพานที่เรียกว่าพระปิดตาพังพะกาฬ ผู้วิจัยอ้างงานของจิรัสสา คชาชีวะ ที่พบรูปพระพิฆเนศปิดตานั่งหันหลังชนกับควัมปติที่ปิดตาเช่นกันในเจดีย์ใกล้เมืองพุกามของพม่า ซึ่งชาวพม่านับถือควัมปติเป็นเทพแห่งมนตร์และผู้คุ้มครองพระศาสนา จึงเสนอว่าพระปิดตาในคติดั้งเดิมอาจสัมพันธ์กับพระพิฆเนศ ข้อเสนอนี้เป็นสมมติฐานทางวิชาการที่ยังต้องศึกษาต่อ ไม่ใช่ข้อสรุป

สำหรับพัฒนาการในไทย วิกิพีเดียระบุว่าต้นแบบน่าจะมาจากคติการสร้างพระเครื่องของเขมร พระปิดตายุคแรกเป็นเนื้อโลหะ เช่นพระปิดตากรุวัดท้ายย่าน อำเภอสรรคบุรี จังหวัดชัยนาท ต่อมาจึงมีเนื้อผงคลุกรักและเนื้ออื่น ๆ แพร่หลายในช่วงต้นรัตนโกสินทร์ เช่นพระปิดตาวัดพลับ วัดหนัง วัดทอง หลวงปู่ศุข และแร่บางไผ่ ส่วนชลบุรีมีกลุ่มที่เรียกกันว่าห้าเสือเมืองชล ได้แก่ หลวงพ่อแก้ว หลวงปู่เจียม หลวงพ่อครีพ หลวงพ่อโต และหลวงปู่ภู่ ทำให้ชลบุรีถูกจดจำเป็นแหล่งพระปิดตาเนื้อผงที่สำคัญ

ชื่อที่วงการยกไว้สูงสุดคือหลวงพ่อแก้ว วัดเครือวัลย์ วิกิพีเดียเล่าว่าท่านเป็นชาวบ้านบางแก้ว อำเภอบ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี อุปสมบทที่วัดพระทรง จำพรรษาในถ้ำเขาหลวงและวัดในปากทะเล ก่อนธุดงค์เลียบชายฝั่งไปอยู่วัดเครือวัลย์ เมืองบางปลาสร้อย ปีเกิดและปีมรณภาพของท่านยังถกเถียงกัน ไทยรัฐเล่าว่าหนังสือพระเครื่องมาตรฐานอย่างอาณาจักรพระปิดตามหาอุตม์ ของรศ.นิพัทธ์ จิตรประสงค์ ถึงกับข้ามเรื่องปีเกิดไป พระปิดตารุ่นแรกของท่านแจกให้คนที่มาช่วยตัดไม้ชักลากซุงสร้างวัด จึงเรียกกันว่ารุ่นลากซุง เนื้อพระทำจากผงพุทธคุณผสมวัตถุมงคล บดคลุกกับน้ำรัก ไทยรัฐอธิบายว่ารักแดงสมัยก่อนสั่งมาจากมณฑลกวางตุ้ง ต่อมาเมื่อจีนปิดประเทศจึงหันมาใช้รักสีดำจากภาคเหนือ ด้านหลังมีทั้งหลังกาบหมาก หลังเบี้ย และแบบพิมพ์ประกบ

เรื่องพระปิดตาจึงเป็นเรื่องที่ยังเปิดอยู่ สิ่งที่แน่ชัดคือรูปแบบ พัฒนาการ และสำนักสำคัญในไทย ส่วนคำถามว่าองค์พระคือใครนั้นมีทั้งคำตอบตามความเชื่อที่สืบกันมา และข้อเสนอของนักวิชาการที่ชวนมองย้อนไปถึงวัฒนธรรมเขมรและพม่า ไม่ว่าจะเชื่อแบบใด ความหมายที่ผู้บูชาจำนวนมากยึดไว้คือการสำรวมตา หู และใจ ไม่ให้สิ่งที่ไม่ควรรับเข้ามารบกวนความสงบภายใน ซึ่งเป็นแก่นที่อยู่ในพระเครื่องตระกูลนี้มาตลอด