กุมารทอง — จากบทประพันธ์ขุนช้างขุนแผนสู่หิ้งบูชายุคใหม่

กุมารทองเป็นความเชื่อทางไสยศาสตร์ของไทยว่าด้วยการเลี้ยงดวงวิญญาณเด็กไว้เป็นผู้ช่วย ถ้าเป็นวิญญาณเด็กชายเรียกกุมารทอง ถ้าเป็นเด็กหญิงเรียกโหงพราย ความเชื่อชั้นเก่าที่วิกิพีเดียสรุปจากเอกสารโบราณระบุว่าต้นกำเนิดคือวิญญาณของทารกที่เสียชีวิตพร้อมมารดาหรือที่เรียกว่าตายทั้งกลม ผู้มีวิชาจะนำร่างทารกมาทำพิธีให้แห้งด้วยไฟก่อนรุ่งเช้า แล้วลงรักปิดทองทั้งตัว คำว่ากุมารทองจึงมาจากทองที่ปิดนี้เอง ไม่อาจระบุได้แน่ชัดว่าความเชื่อนี้เริ่มขึ้นเมื่อใด แต่สิ่งที่ทำให้คนไทยทั้งประเทศรู้จักกุมารทองคือเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน

ในเสภาฉบับที่ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณเผยแพร่ตัวบทไว้ครบ ตอนที่ 16 มีชื่อว่ากำเนิดกุมารทองบุตรนางบัวคลี่ เรื่องเริ่มจากพลายแก้ว หรือขุนแผนในวัยหนุ่ม ออกตามหาของวิเศษสามอย่างสำหรับป้องกันตัว คือดาบ ม้า และกุมารทอง ระหว่างทางเขาได้นางบัวคลี่ ลูกสาวหมื่นหาญ เป็นภรรยาและอยู่ด้วยกันเกือบปี จนหมื่นหาญกดดันให้ลูกสาววางยาพิษสามี นางยอมทำตามพ่อ แต่โหงพรายของพลายแก้วกระซิบเตือนว่าข้าวที่ยกมาโรยยาไว้ทุกจาน เขาลองโยนข้าวขึ้นหลังคาให้กากิน กาตายทันที จึงแน่ใจว่าถูกหักหลัง

ตัวบทบรรยายต่อว่าพลายแก้วทำทีว่าป่วยจนนางไม่ระแวง แล้วตัดสินใจลงมือในคืนนั้น เขานำทารกเพศชายออกจากครรภ์ของนาง ห่อผ้าใส่ย่าม แล้วเดินตัดป่าไปวัดใต้ ปิดประตูวิหาร ตั้งเครื่องพิธีด้วยไม้มงคล ยันต์และสายสิญจน์ครบตามตำรา แล้วนั่งภาวนาทำพิธีกับร่างทารกจนร่างแห้งสนิทเมื่อรุ่งเช้า ตั้งแต่นั้นกุมารทองก็เป็นวิญญาณผู้ติดตามที่คอยช่วยพ่อให้พ้นภัย ฉากนี้เป็นหนึ่งในฉากที่หนักที่สุดของวรรณคดีไทย และเป็นแบบแผนที่ความเชื่อชั้นหลังหยิบไปใช้ ทั้งเรื่องความซื่อสัตย์ต่อผู้เลี้ยง การเตือนภัย และการที่ต้องเลี้ยงดูเหมือนลูก

ควรเข้าใจด้วยว่าขุนช้างขุนแผนเป็นเสภาที่ขับร้องเล่าสืบกันมาก่อนจะมีผู้เรียบเรียงเป็นลายลักษณ์อักษร ฉบับที่แพร่หลายจึงมีหลายสำนวนและแบ่งตอนต่างกันไป เนื้อความในตอนกำเนิดกุมารทองเป็นเรื่องแต่งในวรรณคดี ไม่ใช่บันทึกเหตุการณ์จริง แต่สะท้อนว่าคนในยุคที่เสภานี้เฟื่องฟูรู้จักพิธีทำนองนี้ดีพอจะเล่าเป็นขั้นเป็นตอนได้

เมื่อสังคมเปลี่ยน การทำกุมารทองจากร่างทารกจริงก็เป็นสิ่งที่ทำไม่ได้ทั้งทางกฎหมายและศีลธรรม สำนักต่าง ๆ จึงหันมาสร้างรูปกุมารจากวัสดุอื่น เช่น ดินจากป่าช้าเจ็ดแห่ง ไม้รักซ้อน ไม้มะยม หรือโลหะ แล้วทำพิธีปลุกเสกให้เชื่อกันว่ามีจิตวิญญาณเด็กสถิตอยู่ รูปที่นิยมคือเด็กชายไว้จุก นุ่งโจงกระเบน ผู้บูชาถือว่าต้องดูแลเหมือนลูก ถวายข้าวน้ำ นิยมไหว้ด้วยน้ำแดง และเรียกให้กินข้าวด้วย ความเชื่อที่เล่ากันคือถ้าดูแลดี กุมารทองจะช่วยคุ้มครองบ้าน ช่วยเรื่องการค้า และเตือนภัยล่วงหน้า เครื่องรางที่ใกล้เคียงกันคือรักยมและลูกกรอก และในช่วงหลังปี 2558 ยังเกิดกระแสตุ๊กตาลูกเทพที่ผู้ศรัทธาเลี้ยงเหมือนลูกจริง ซึ่งเป็นการเปลี่ยนรูปของความเชื่อชุดเดียวกัน

ด้านมืดของความเชื่อนี้ยังโผล่ขึ้นมาเป็นข่าวอยู่เป็นระยะ ซีเอ็นเอ็นรายงานเมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม 2555 ว่าตำรวจไทยพบซากทารกหกร่างที่ถูกย่างและหุ้มทองคำเปลว ซุกอยู่ในกระเป๋าเดินทางในโรงแรมย่านเยาวราช กรุงเทพฯ ผู้ต้องหาเป็นชายสัญชาติอังกฤษเชื้อสายไต้หวันวัย 28 ปี ซึ่งถูกดำเนินคดีฐานซ่อนเร้นศพ และให้การว่าจะนำไปขายต่อในไต้หวันให้ผู้ที่เชื่อว่าจะช่วยเรื่องโชคลาภการค้า เจ้าหน้าที่ระบุว่าทารกมีอายุครรภ์ราวสองถึงเจ็ดเดือน คดีแบบนี้เป็นเครื่องเตือนว่าความเชื่อที่ถูกนำไปใช้ผิดทางสามารถกลายเป็นอาชญากรรมได้ วงการพระเครื่องกระแสหลักเองก็แยกตัวออกจากของประเภทนี้อย่างชัดเจน

กุมารทองจึงเป็นตัวอย่างที่ดีของความเชื่อไทยที่เดินทางจากไสยเวทโบราณ ผ่านวรรณคดี มาถึงหิ้งบูชาในร้านค้าและบ้านเรือนยุคใหม่ สิ่งที่คงอยู่ตลอดเส้นทางคือความอยากมีผู้ช่วยที่มองไม่เห็นคอยดูแลบ้านและทรัพย์สิน สำหรับผู้ที่สนใจศึกษา การอ่านตอนที่ 16 ของเสภาฉบับเต็มจะช่วยให้เห็นว่าภาพที่คนทั่วไปรู้จักนั้นมีที่มาจากตัวบทจริงแค่ไหน และส่วนไหนเป็นสิ่งที่งอกเพิ่มในภายหลัง