พระกริ่งปวเรศ — ต้นตำรับพระกริ่งสายวัดบวรฯ

พระกริ่งในคติที่คนไทยรับมา คือรูปจำลองของพระไภษัชยคุรุไวฑูรยประภา พระพุทธเจ้าผู้เป็นใหญ่ทางการรักษาโรคตามคติมหายาน สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในตำนานพระพุทธเจดีย์ว่าพระกริ่งทุกองค์คือพระไภษัชยคุรุ บทความในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมเล่าเส้นทางของคตินี้ว่าเริ่มจากจีนและทิเบต แล้วแพร่มาถึงเขมรซึ่งสร้างพระกริ่งองค์เล็กเป็นเครื่องราง จนเกิดชื่อเรียกอย่างกริ่งพระปทุมและกริ่งอุบาเก็ง ก่อนจะมาตั้งหลักในสยาม ส่วนที่มาของคำว่ากริ่งนั้นก็ยังมีหลายคำอธิบาย ทั้งเสียงเม็ดโลหะที่บรรจุไว้ในองค์ รูปหุ่นหล่อที่ต่อกันเป็นช่อคล้ายกิ่งไม้ และคำอธิบายเชิงธรรมที่สมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทโว) แห่งวัดสุทัศน์ ทรงโยงไปถึงคำบาลีว่า กึ กุสลํ

ในบรรดาพระกริ่งของไทย องค์ที่ถูกยกเป็นต้นตำรับคือพระกริ่งปวเรศ ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ แห่งวัดบวรนิเวศวิหาร โปรดให้สร้างขึ้น วิกิพีเดียระบุว่าพระยาเวียงในนฤบาลเป็นผู้ดำเนินการ โดยใช้ฝีมือช่างสิบหมู่หรือช่างหลวง คอลัมน์พระเครื่องของไทยรัฐอธิบายว่าต้นแบบคือพระกริ่งใหญ่ของจีน แต่ปรับให้มีความเป็นไทยมากขึ้น เช่น มีกลีบบัวคู่หนึ่งอยู่ด้านหลังฐาน และทรงสร้างในช่วงรัชกาลที่ 4 ถึงต้นรัชกาลที่ 5 ในวาระมงคล เพื่อประทานแก่เชื้อพระวงศ์ที่พระองค์ทรงเป็นพระอุปัชฌาย์ให้

เรื่องจำนวนครั้งและจำนวนองค์ที่สร้างเป็นจุดที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกัน และควรรู้ไว้ก่อนเชื่อตัวเลขใด ไทยรัฐเขียนไว้ว่าบ้างก็ว่าสร้างสองครั้ง บ้างก็ว่าราวสิบครั้ง แต่ละครั้งเพียงหลักหน่วยถึงหลักสิบ รวมแล้วราวหลักร้อยต้น ๆ ส่วนคมชัดลึกเรียบเรียงว่ามีการสร้างหกครั้ง ในปี 2404, 2409, 2411, 2416, 2426 และ 2434 โดยมีตัวเลขเพียงสองครั้ง คือสามองค์และเก้าองค์ รวมสิบสององค์ และบางครั้งกรมพระยาปวเรศมิได้ทรงออกแบบเอง ขณะที่วิกิพีเดียระบุว่าพระที่สร้างส่วนใหญ่ถูกเก็บไว้ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม คนทั่วไปจึงแทบไม่เคยเห็น ข้อที่ทุกแหล่งเห็นตรงกันคือจำนวนน้อยมาก และไม่มีบันทึกที่ครบถ้วน

พุทธลักษณะที่คมชัดลึกบรรยายไว้ คือองค์พระนั่งขัดสมาธิเพชรบนฐานบัวคว่ำบัวหงายสองชั้น ชั้นละเจ็ดกลีบ พระเกศเป็นแบบบัวตูม มีรูปพระจันทร์ครึ่งเสี้ยวอยู่หน้าฐานพระเมาลี และใต้ฐานไม่ได้ปะแผ่นอุดแบบพระกริ่งทั่วไป แต่คว้านก้นลึกและกว้าง ด้านเนื้อโลหะ วิกิพีเดียยกคำของตรียัมปวายว่าพระกริ่งปวเรศที่คนรุ่นเก่านิยมมีเนื้อเดียว คือนวโลหะผิวกลับดำ เมื่อขัดดูเนื้อในจะเป็นสีจำปาเทศ แล้วกลับดำอีกครั้งเมื่อถูกอากาศไม่นาน นวโลหะในตำราประกอบด้วยโลหะเก้าชนิด มีทองคำ เงิน ทองแดง พลวง เหล็ก ชิน ตะกั่ว ปรอท และสังกะสี รายละเอียดเหล่านี้เป็นข้อสังเกตของผู้ศึกษา ไม่ใช่บันทึกการสร้างจากยุคนั้นโดยตรง

ความเชื่อเรื่องพระกริ่งกับการรักษาโรคมีเรื่องเล่าที่ถูกอ้างถึงบ่อย ไทยรัฐเล่าว่าเมื่อสมเด็จพระวันรัต (แดง) วัดสุทัศน์ อาพาธด้วยอหิวาตกโรค สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวงศ์ ซึ่งเสด็จเยี่ยม รับสั่งว่าเคยเห็นกรมพระยาปวเรศฯ อาราธนาพระกริ่งแช่น้ำมนต์ให้ผู้ป่วยดื่มแล้วหาย สมเด็จพระสังฆราช (แพ) ทูลว่ามีพระกริ่งอยู่ที่กุฏิ จึงนำมาทำน้ำมนต์ถวาย และเล่ากันว่าอาการทุเลาลง เรื่องนี้ควรอ่านในฐานะเรื่องเล่าที่สืบต่อกันมา ซึ่งอธิบายว่าเหตุใดธรรมเนียมทำน้ำพระพุทธมนต์ด้วยพระกริ่งจึงยังอยู่ในความเชื่อของคนไทย

มรดกที่ยาวกว่าตัวองค์พระคือตำรับ วิกิพีเดียถือว่าพระกริ่งปวเรศเป็นพระกริ่งรุ่นแรกของสมัยรัตนโกสินทร์ และเป็นแรงผลักให้การสร้างพระกริ่งแพร่หลายในเวลาต่อมา คมชัดลึกบันทึกว่าวัดสุทัศน์ได้สร้างพระกริ่งที่เรียกว่ากริ่งคู่แฝดขึ้นในปี 2443 โดยอิงแบบพิมพ์ครั้งหลังของพระกริ่งปวเรศ ส่วนศิลปวัฒนธรรมกล่าวถึงตำราสร้างพระกริ่งของสมเด็จพระสังฆราช (แพ) ซึ่งเป็นที่มาของสายพระกริ่งวัดสุทัศน์อันมีชื่อ ไทยรัฐยังเล่าว่าพระกริ่งปวเรศองค์หนึ่งประดิษฐานอยู่ในเก๋งจีนเล็ก ๆ ภายในวัดบวรฯ ซึ่งแทบไม่เปิดให้เข้าชมเพราะเกรงโจรกรรม

สำหรับผู้สนใจสะสม บทเรียนจากพระกริ่งปวเรศคือความระมัดระวัง ชื่อปวเรศถูกนำไปใช้เรียกพระกริ่งยุคหลังจำนวนมากเพื่ออิงต้นตำรับ จึงควรแยกให้ออกระหว่างพระกริ่งที่สร้างในพระดำริของกรมพระยาปวเรศเอง พระกริ่งที่สร้างตามตำรับเดียวกันในชั้นหลัง และพระที่เพียงยืมชื่อ ด้วยหลักฐานร่วมสมัยที่มีน้อยและตัวเลขที่แต่ละแหล่งให้ไม่ตรงกัน ข้ออ้างใดที่ว่าองค์หนึ่งองค์ใดเป็นพระกริ่งปวเรศแท้ ควรผ่านการพิจารณาของผู้ชำนาญหลายฝ่าย และไม่ควรตัดสินจากชื่อหรือเรื่องเล่าเพียงอย่างเดียว