พระสุก พระเสริม พระใส — สามพี่น้องจากล้านช้างที่ชะตาแยกกันคนละทาง

ริมฝั่งโขงมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับพระพุทธรูปสามองค์ที่เรียกกันว่าพระสามพี่น้อง ได้แก่ พระสุก พระเสริม และพระใส ปัจจุบันทั้งสามองค์แยกกันอยู่คนละที่ องค์หนึ่งประดิษฐานในกรุงเทพฯ องค์หนึ่งเป็นพระคู่เมืองหนองคาย ส่วนอีกองค์เชื่อกันว่าจมอยู่ใต้แม่น้ำโขง เรื่องนี้มีทั้งส่วนที่มีเอกสารรองรับและส่วนที่เป็นตำนานพื้นบ้านปนกันอยู่ บทความนี้จะพยายามแยกสองส่วนนั้นออกจากกันเท่าที่หลักฐานพอจะทำได้

ตำนานเล่าว่าพระราชธิดาสามพี่น้องของกษัตริย์ล้านช้าง ซึ่งส่วนใหญ่เชื่อว่าเป็นพระธิดาของพระไชยเชษฐาธิราช ร่วมกันหล่อพระพุทธรูปประจำพระองค์ไว้องค์ละหนึ่งองค์ แล้วตั้งชื่อตามนามของผู้สร้าง ขนาดขององค์พระลดหลั่นกันตามลำดับพี่น้อง พระสุกเป็นของพี่ใหญ่ พระเสริมของคนกลาง และพระใสของน้องสุดท้อง ตำนานยังเล่าต่อว่าตอนหล่อ ช่างสูบเตาอยู่เจ็ดวันทองก็ยังไม่ละลาย พอวันที่แปดมีชีปะขาวปริศนามาช่วย แล้วทองก็ถูกเทลงเบ้าครบทั้งสามเบ้าโดยไม่มีใครเห็นขั้นตอน เรื่องช่วงนี้ไม่มีเอกสารร่วมสมัยยืนยัน จึงควรอ่านในฐานะตำนาน กรมพระยาดำรงราชานุภาพเองก็ทรงสันนิษฐานไว้สองทาง คืออาจสร้างที่เมืองทางตะวันออกแล้วตกมาอยู่ในล้านช้างภายหลัง หรืออาจเป็นฝีมือช่างในเขตล้านช้างเอง

ส่วนที่มีหลักฐานชัดขึ้นเริ่มจากสงครามปราบเจ้าอนุวงศ์ในรัชกาลที่ 3 สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพเสด็จเป็นจอมทัพ หลังสงครามครั้งนั้น พระพุทธรูปสำคัญหลายองค์ของเวียงจันทน์ถูกอัญเชิญข้ามโขงมา ตำนานพระพุทธรูปสำคัญของกรมพระยาดำรงฯ ซึ่งศิลปวัฒนธรรมนำมาสรุปไว้ ระบุว่าพระเสริมถูกนำมาไว้ที่วัดโพธิ์ชัย เมืองหนองคาย ส่วนเรื่องที่ว่าพระทั้งสามองค์ถูกอัญเชิญมาด้วยกัน และปีที่ระบุ เช่น พ.ศ. 2371 มาจากประวัติที่เล่าสืบกันในท้องถิ่น

ตรงนี้คือจุดกำเนิดตำนานพระสุก คำบอกเล่าว่าพระทั้งสามไม่ได้มาจากในเมืองเวียงจันทน์ แต่ถูกนำมาจากภูเขาควายที่ชาวเมืองเอาไปซ่อนไว้ยามศึก แล้วล่องแพไม้ไผ่มาตามลำน้ำงึม ระหว่างทางแท่นของพระสุกหลุดจมน้ำ ตำบลนั้นจึงเรียกว่าเวินแท่น พอแพออกสู่แม่น้ำโขงตรงปากงึม เฉียงกับบ้านหนองกุ้ง อำเภอโพนพิสัย ก็เกิดพายุฝนฟ้าคะนอง องค์พระสุกหลุดจากแพจมหายไป บริเวณนั้นจึงได้ชื่อว่าเวินสุกหรือเวินพระสุก คนท้องถิ่นเชื่อว่าเป็นเพราะพญานาคปรารถนาจะได้องค์พระไปบูชา ขณะเดียวกันก็มีกระแสอื่นอ้างว่าเคยมีผู้งมพระสุกขึ้นมาแล้วนำไปไว้ที่ยโสธร หรือว่าพระสุกไม่ได้จมเลยแต่ถูกซ่อนไว้ที่บึงกาฬ ทุกกระแสยังไม่มีหลักฐานยืนยัน ส่วนพระพุทธรูปชื่อพระสุกที่วัดราชผาติการาม กรุงเทพฯ เป็นพระล้านช้างคนละองค์ ที่ได้ชื่อนี้ด้วยเหตุอื่น

พระเสริมเป็นองค์ที่มีเอกสารชั้นต้นกล่าวถึงชัดเจนที่สุด ในรัชกาลที่ 4 พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้อัญเชิญพระเสริมจากหนองคายลงมาไว้ในพระบวรราชวัง ตั้งพระทัยจะให้เป็นพระประธานวัดบวรสถานสุทธาวาส มีพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเล่าว่า ทรงเห็นชาวลาวในพระนครแห่ปราสาทขี้ผึ้งไปบูชาพระเสริมเป็นประจำ จึงเสด็จไปทำบุญฉลองด้วย ครั้นพระปิ่นเกล้าฯ สวรรคตใน พ.ศ. 2408 จึงโปรดให้อัญเชิญพระเสริมไปประดิษฐานในพระวิหารวัดปทุมวนาราม และประดิษฐานอยู่ที่นั่นมาจนทุกวันนี้

ส่วนพระใส หนองคายมีตำนานว่าคราวที่อัญเชิญพระเสริมลงกรุงเทพฯ ข้าหลวงตั้งใจจะนำพระใสไปด้วย แต่เกวียนที่บรรทุกองค์พระหักลงตรงหน้าวัดโพธิ์ชัย เปลี่ยนเกวียนใหม่ก็ไปต่อไม่ได้ จึงตกลงให้พระใสประดิษฐานที่วัดโพธิ์ชัยแทนพระเสริม ทุกวันนี้หลวงพ่อพระใสเป็นพระประธานในพระอุโบสถวัดโพธิ์ชัย และมีประเพณีอัญเชิญออกมาให้ประชาชนสรงน้ำในเทศกาลสงกรานต์ เมื่อกรมศิลปากรต้องบูรณะองค์จริง ทางวัดจึงหล่อองค์จำลองขึ้นเมื่อวันที่ 9 มกราคม พ.ศ. 2567 เพื่อใช้ในพิธีแห่แทน แต่หลักฐานก็ไม่ได้ตรงกันทั้งหมด ตำนานพระพุทธรูปสำคัญของกรมพระยาดำรงฯ ที่ศิลปวัฒนธรรมยกมา ระบุว่ามีพระใสองค์หนึ่งถูกอัญเชิญจากหนองคายไปไว้วัดปทุมวนารามตั้งแต่ พ.ศ. 2401 และที่วัดนั้นก็มีพระล้านช้างนาม "พระสายน์" อยู่ด้วย จะเป็นองค์เดียวกับที่ชื่อพ้องกันหรือไม่ยังสรุปไม่ได้ ขณะที่ความเชื่อของหนองคายยืนยันมั่นคงว่าหลวงพ่อพระใสองค์จริงอยู่ที่วัดโพธิ์ชัย

เรื่องสามพี่น้องจึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่าประวัติพระพุทธรูปหนึ่งองค์อาจมีหลายชั้นซ้อนกัน ทั้งตำนานการสร้าง ความทรงจำของคนสองฝั่งโขง และบันทึกของราชสำนัก ในเวลาเดียวกัน ศิลปวัฒนธรรมก็ชี้ว่าคนสมัยนั้นยังกังวลตามคติเรื่องผีที่รักษาพระพุทธรูปล้านช้าง พระเหล่านี้จึงมักถูกนำไปไว้วัดนอกกำแพงพระนคร สำหรับนักสะสม วัตถุมงคลรูปหลวงพ่อพระใสที่วัดโพธิ์ชัยและหน่วยงานต่าง ๆ จัดสร้างมีออกมาหลายรุ่น ควรดูที่วัดหรือคณะผู้จัดสร้าง ปี และวาระของพิธีเป็นหลัก ส่วนพระสุกยังคงเป็นปริศนาใต้ลำน้ำโขงที่ไม่มีใครยืนยันได้