พระแก้วมรกต — เส้นทางกว่า 500 ปีจากเจดีย์เชียงรายสู่วัดพระแก้ว

ถ้าจะหาพระพุทธรูปสักองค์ที่ย้ายที่ประทับบ่อยที่สุดในประวัติศาสตร์ภูมิภาคนี้ พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร หรือที่คนไทยเรียกกันว่าพระแก้วมรกต น่าจะติดอันดับต้น ๆ องค์พระแกะจากหินเนื้อหยกสีเขียวเข้ม ไม่ได้ทำจากมรกตจริงอย่างที่ชื่อชวนให้เข้าใจ นักประวัติศาสตร์ศิลป์จัดไว้ในกลุ่มศิลปะล้านนาหรือเชียงแสน ปัจจุบันประดิษฐานในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในพระบรมมหาราชวัง และนับเป็นพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองของไทย

ก่อนเล่าเส้นทาง ต้องแยกตำนานออกจากหลักฐานให้ชัดเสียก่อน ตำนานพระแก้วมรกตฉบับเก่าเล่าว่าพระนาคเสนเถระสร้างขึ้นในอินเดียราว พ.ศ. 500 แล้วองค์พระก็ผ่านลังกา กัมพูชา อโยธยา และกำแพงเพชร ก่อนจะมาถึงเชียงราย แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเทียบตำนานหลายฉบับแล้วมีพระราชวินิจฉัยว่า ช่วงก่อนพบที่เชียงรายน่าจะแต่งเสริมขึ้นทีหลัง เพราะพุทธศิลป์ขององค์พระเป็นแบบล้านนาทั้งหมด ส่วนที่พอเชื่อถือได้จึงเริ่มนับจากการพบที่เชียงรายเป็นต้นมา

เรื่องเล่าที่หลักฐานส่วนใหญ่ตรงกันคือ ราว พ.ศ. 1977 เจดีย์วัดป่าญะในเมืองเชียงรายพังลง บางฉบับว่าถูกฟ้าผ่า ข้างในพบพระพุทธรูปพอกปูนลงรักปิดทองดูเป็นพระธรรมดา จึงนำไปตั้งไว้ในวิหาร ต่อมาปูนบางส่วนกะเทาะออกจนเห็นเนื้อสีเขียวข้างใน ผู้คนจึงกะเทาะปูนออกทั้งองค์ วัดนั้นคือวัดพระแก้ว เชียงรายในปัจจุบัน อย่างไรก็ดี ปีที่ระบุในเอกสารแต่ละชิ้นไม่ตรงกันทั้งหมด ที่อ้างกันมากที่สุดคือ พ.ศ. 1977

เมื่อข่าวไปถึงพญาสามฝั่งแกน ผู้ครองเชียงใหม่ ก็มีรับสั่งให้อัญเชิญไปเชียงใหม่ ถึงตอนนี้ตำนานหลายฉบับเล่าตรงกันว่าช้างที่บรรทุกองค์พระไม่ยอมเดินไปทางเชียงใหม่ แต่รายละเอียดต่างกันไป บ้างว่าเสี่ยงทายแล้วได้ชื่อเมืองลำปาง บ้างว่าช้างวิ่งไปทางลำปางทุกครั้งที่ถึงทางแยก สุดท้ายองค์พระได้ประดิษฐานที่วัดพระแก้วดอนเต้า เมืองลำปาง ราว 32 ปี จน พ.ศ. 2011 พระเจ้าติโลกราชจึงอัญเชิญไปไว้ที่เชียงใหม่ ประดิษฐานที่วัดเจดีย์หลวงเป็นหลัก

ปลายราชวงศ์มังราย พระไชยเชษฐาเจ้าชายจากล้านช้างได้ขึ้นครองเชียงใหม่อยู่ช่วงสั้น ๆ เมื่อพระราชบิดาที่หลวงพระบางสวรรคต พระองค์เสด็จกลับไปครองล้านช้างและนำพระแก้วมรกตกับพระพุทธรูปสำคัญอีกหลายองค์ไปด้วย ปีที่ระบุยังไม่ตรงกัน วิกิพีเดียให้ พ.ศ. 2091 ส่วนบทความในศิลปวัฒนธรรมนับช่วงที่องค์พระอยู่เชียงใหม่ไปจนถึง พ.ศ. 2096 ต่อมาเมื่อพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชย้ายราชธานีไปเวียงจันทน์ราว พ.ศ. 2103 องค์พระก็ย้ายตามไปประดิษฐานที่หอพระแก้ว และอยู่ที่นั่นนานกว่าสองร้อยปี นานที่สุดในบรรดาเมืองทั้งหมดที่องค์พระเคยประทับ

พ.ศ. 2322 กองทัพกรุงธนบุรีตีได้เวียงจันทน์ พระแก้วมรกตกับพระบางจึงถูกอัญเชิญลงมากรุงธนบุรี แล้วประดิษฐานไว้ที่วัดแจ้ง หรือวัดอรุณราชวรารามในปัจจุบัน หลังการสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดให้สร้างวัดพระศรีรัตนศาสดารามขึ้นในเขตพระบรมมหาราชวัง แล้วอัญเชิญพระแก้วมรกตข้ามแม่น้ำเจ้าพระยามาประดิษฐานในพระอุโบสถเมื่อ พ.ศ. 2327 และองค์พระก็ประทับอยู่ที่นั่นมาจนถึงปัจจุบัน ทั้งนี้มีหลักฐานบางชิ้น เช่น สังคีติยวงศ์ ที่ชวนให้สันนิษฐานว่าองค์พระเคยพักที่วัดโพธิ์ระยะหนึ่งก่อนเข้าพระอุโบสถ ประเด็นนี้ยังเป็นข้อสันนิษฐาน

สิ่งที่ทำให้พระแก้วมรกตต่างจากพระพุทธรูปองค์อื่นคือเครื่องทรงตามฤดู รัชกาลที่ 1 โปรดให้สร้างเครื่องทรงฤดูร้อนกับฤดูฝน ต่อมารัชกาลที่ 3 โปรดให้สร้างเครื่องทรงฤดูหนาวเพิ่มอีกสำรับ จึงครบสามฤดูและกลายเป็นราชประเพณีสืบมา พระราชพิธีเปลี่ยนเครื่องทรงมีกำหนดตามจันทรคติ คือวันแรม 1 ค่ำ เดือน 4 เปลี่ยนเป็นเครื่องทรงฤดูร้อน วันแรม 1 ค่ำ เดือน 8 เปลี่ยนเป็นฤดูฝน และวันแรม 1 ค่ำ เดือน 12 เปลี่ยนเป็นฤดูหนาว เครื่องทรงชุดที่ใช้อยู่ทุกวันนี้เป็นชุดที่สำนักพระราชวัง กรมธนารักษ์ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสร้างขึ้นใหม่เนื่องในพระราชพิธีกาญจนาภิเษก พ.ศ. 2539 แทนชุดเดิมที่ชำรุดตามกาลเวลา

สำหรับนักสะสม ภาพพระแก้วมรกตทรงเครื่องปรากฏอยู่บนวัตถุมงคล ภาพพิมพ์ และของที่ระลึกมากมายหลายยุค ทั้งหมดเป็นรูปจำลองขององค์พระ ไม่ได้เกี่ยวข้องกับเนื้อหยกขององค์จริงแต่อย่างใด เวลาพิจารณาชิ้นไหน จึงควรดูที่ผู้จัดสร้าง วาระ และปีที่ระบุไว้บนชิ้นงานเป็นหลัก ส่วนตัวเรื่องราวขององค์พระ ถ้าอ่านโดยแยกตำนานออกจากหลักฐาน ก็จะเห็นเส้นทางราวห้าร้อยปีผ่านเชียงราย ลำปาง เชียงใหม่ หลวงพระบาง เวียงจันทน์ ธนบุรี และกรุงเทพฯ แต่ละเมืองมีวัดที่ยังรักษาความทรงจำว่าองค์พระเคยประทับอยู่ที่นั่น