สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)

พระมหาเถระในรัชสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ 1–5) ผู้ได้รับการยกย่องและเคารพนับถืออย่างสูงทั่วประเทศไทย ทั้งในฐานะพระนักเทศน์ที่มีปฏิภาณกวี พระเกจิอาจารย์ผู้ทรงวิทยาคม และพระอริยสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ

ชาติภูมิและการบรรพชา สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) เกิดเมื่อวันพฤหัสบดีที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2331 (ตรงกับ ค.ศ. 1788) ในรัชกาลที่ 1 ณ บ้านไก่จ้น อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา บรรพชาเป็นสามเณรเมื่อ พ.ศ. 2445 และได้เข้าศึกษาพระปริยัติธรรมในสำนักพระสังฆราช (สุก) ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ต่อมาได้รับพระบรมราชานุเคราะห์จากพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) เมื่อครั้งยังทรงเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ อุปสมบทเป็นพระภิกษุในปี พ.ศ. 2351 ได้รับฉายาว่า "พรหมรังสี"

สมณศักดิ์และการปกครอง ท่านเป็นพระเกจิที่ไม่สะสมลาภยศและมักออกธุดงค์ตามป่าเขา จนกระทั่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็น "พระธรรมกิตติ" ต่อมาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็น "พระเทพกวี" และขึ้นเป็น "สมเด็จพระพุฒาจารย์" ในปี พ.ศ. 2407 ครองวัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหารจนถึงแก่มรณภาพ

การมรณภาพ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ถึงแก่มรณภาพบนศาลาการเปรียญ วัดอินทรวิหาร เมื่อวันเสาร์ที่ 22 มิถุนายน พ.ศ. 2415 (ตรงกับ ค.ศ. 1872) สิริรวมอายุได้ 84 ปี พรรษา 64

อภินิหารพระสมเด็จวัดระฆัง พระสมเด็จที่ท่านสร้างขึ้น โดยเฉพาะพิมพ์ใหญ่ พิมพ์เจดีย์ และพิมพ์เกศบัวโถน ได้รับการยกย่องให้เป็น "จักรพรรดิแห่งพระเครื่อง" เนื้อหาสร้างจากผงวิเศษ 5 ประการ ได้แก่ ผงอิทธิเจ ผงปถมัง ผงมหาราช ผงพุทธคุณ และผงตรีนิสิงเห เชื่อมประสานด้วยน้ำมันตังอิ๊วและข้าวสุก มีพุทธคุณรอบด้านทั้งเมตตามหานิยม แคล้วคลาดปลอดภัย และมหาอุตม์ มีเรื่องเล่าขานถึงผู้ที่แขวนพระสมเด็จวัดระฆังแล้วรอดพ้นจากอุบัติเหตุร้ายแรงและการรบในอดีตอย่างน่าอัศจรรย์

พระคาถาชินบัญชร สมเด็จโตเป็นผู้อัญเชิญและปรับปรุง "พระคาถาชินบัญชร" จากคัมภีร์โบราณของล้านนาและสรีลังกา ให้มีความสละสลวยและทรงพลังยิ่งขึ้น พระคาถานี้เป็นการอัญเชิญพระพุทธเจ้า 28 พระองค์ และพระอรหันต์สาวกมาอภิบาลรักษาผู้สวด เชื่อว่าหากสวดเป็นประจำจะช่วยคุ้มครองป้องภัย เสริมสิริมงคล และเจริญด้วยเมตตามหานิยม

ปฏิภาณและจริยวัตรอันงดงาม ท่านมีปฏิภาณในการเทศนาที่เฉียบแหลม มักใช้คำสอนที่เข้าใจง่ายแต่ลึกซึ้ง ไม่เกรงกลัวต่ออำนาจขุนนางหรือพระมหากษัตริย์เมื่อต้องชี้แนะธรรมะ มีเรื่องเล่าถึงการที่ท่านจุดไต้ (ดบ) เดินกลางแดดในยามเที่ยงวันเพื่อถวายพระพรแด่รัชกาลที่ 4 เพื่อเป็นปริศนาธรรมเตือนสติเรื่องความมืดบอดแห่งปัญญา