หลวงพ่อเดิมกับมีดหมอ — เหล็กกล้าที่กลายเป็นของขลังคู่เมืองสี่แคว

พระครูนิวาสธรรมขันธ์ หรือหลวงพ่อเดิม พุทฺธสโร แห่งวัดหนองโพ อำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์ เป็นพระเกจิที่ชาวปากน้ำโพยกย่องถึงขั้นเรียกว่าเทพเจ้าแห่งเมืองสี่แคว วันเกิดของท่านเป็นตัวอย่างที่ดีว่าแหล่งข้อมูลอาจไม่ตรงกัน คมชัดลึกและไทยรัฐระบุวันที่ 6 กุมภาพันธ์ 2403 เว็บไซต์เทศบาลตำบลหนองบัวมุนีระบุวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2403 ส่วนวิกิพีเดียระบุ 6 กุมภาพันธ์ 2404 ท่านเกิดในสกุลภู่มณี บิดามารดาชื่อเนียมและภู่ เป็นครอบครัวชาวนาบ้านหนองโพ วัยหนุ่มท่านชอบเลี้ยงสัตว์ และชำนาญเรื่องนกเขาจนดูลักษณะและฟังเสียงได้คล่อง

ท่านอุปสมบทวันที่ 31 ตุลาคม 2423 ที่วัดเขาแก้ว อำเภอพยุหะคีรี มีหลวงพ่อแก้ว วัดอินทาราม เป็นพระอุปัชฌาย์ ได้ฉายาว่าพุทฺธสโร แล้วกลับมาจำพรรษาที่วัดหนองโพ เรียนพระธรรมวินัยกับหลวงตาชม เจ้าอาวาสขณะนั้น เรียนวิทยาคมกับนายพันธ์ ชูพันธ์ ฆราวาสผู้ทรงวิชาในหมู่บ้าน และเรียนต่อกับพระอาจารย์อีกหลายสำนักในเขตพยุหะคีรี คมชัดลึกเล่าว่าการเรียนทั้งปริยัติ คาถาอาคม วิปัสสนา และการทำของขลัง รวมแล้วกินเวลาราวสิบสองปี ส่วนวิชามีดหมอนั้น ทั้งคมชัดลึกและสยามรัฐระบุว่าท่านเรียนมาจากหลวงพ่อขำ วัดเขาแก้ว

มีดหมอในคติโบราณไม่ใช่อาวุธสำหรับทำร้ายใคร แต่เป็นเครื่องมือทางไสยศาสตร์ ใช้ทำน้ำมนต์ ป้องกันคุณไสย และปัดเป่าสิ่งอัปมงคล คมชัดลึกเล่าความเชื่อหนึ่งว่าท่านสร้างมีดหมอเพื่อปราบนักเลงที่อาศัยของขลังข่มเหงชาวบ้าน ส่วนสยามรัฐโดย อ.ราม วัชรประดิษฐ์ ให้รายละเอียดว่ามีดยุคแรกเป็นเล่มใหญ่ที่ท่านทำให้ควาญช้างของท่าน ยาวทั้งด้ามทั้งฝักราวหนึ่งศอก ภายหลังเรียกกันว่ามีดควาญช้าง แล้วจึงทำขนาดเล็กลงจนพกใส่กระเป๋าเสื้อได้

กระบวนการสร้างที่สยามรัฐบรรยายเป็นงานของช่างหลายฝ่าย ใบมีดที่พบเป็นฝีมือช่างฉิม ช่างไข่ และช่างสอน ซึ่งแต่ละคนมีเอกลักษณ์ของตัวเอง จากนั้นส่งต่อให้ช่างทำด้ามและฝัก เล่มใหญ่มักมีด้ามงาและฝักไม้คูน เล่มเล็กใช้งาทั้งด้ามและฝัก แล้วส่งต่อให้ช่างเงินทำปลอกรัด ก่อนนำมาประกอบที่วัด หลวงพ่อบรรจุผงอิทธิเจ เส้นเกศา และแผ่นตะกรุดลงอักขระไว้ในด้าม อุดด้วยครั่ง แล้วจึงปลุกเสก กั่นมีดตอกอักขระขอมหัวใจอิติปิโส ส่วนเรื่องที่ว่าเหล็กผสมตะปูโบราณ บาตรแตก และเหล็กน้ำพี้ สยามรัฐระบุชัดว่าเป็นเรื่องที่กล่าวขานกัน ไม่ใช่บันทึกการสร้าง

นอกจากมีดหมอ วัตถุมงคลของท่านยังมีหลายแบบ ทั้งเหรียญรูปท่าน รูปหล่อ สิงห์งาแกะ นางกวัก ตะกรุด และผ้ายันต์ เว็บไซต์เทศบาลตำบลหนองบัวมุนีบันทึกว่าของที่แพร่หลายที่สุดคือแหวนเงินหรือนิเกิล และผ้ายันต์รอยเท้าของท่าน ไทยรัฐกล่าวถึงรูปหล่อโบราณที่เชื่อว่าเป็นรุ่นแรกซึ่งเทที่วัดหนองหลวงราวปี 2470 ถึง 2480 และหมายเหตุไว้ว่าไม่มีบันทึกการสร้าง มีเพียงคำบอกเล่าของนักสะสมรุ่นครู ข้อมูลลักษณะนี้คือเหตุที่การพิจารณาวัตถุมงคลของท่านต้องระวังเป็นพิเศษ

หลวงพ่อเดิมเป็นพระนักพัฒนาด้วย ท่านสร้างกุฏิ ศาลาการเปรียญ อุโบสถ และพระเจดีย์สามองค์ในวัดหนองโพ และเป็นประธานก่อสร้างในวัดอื่นทั่วนครสวรรค์ ท่านได้รับสมณศักดิ์เป็นพระครูนิวาสธรรมขันธ์เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม 2457 และได้รับตราตั้งเป็นพระอุปัชฌาย์ในปี 2462 ศิษย์ที่วิกิพีเดียระบุมีหลายรูป เช่น หลวงพ่อกวย วัดโฆสิตาราม และหลวงพ่อจรัญ ฐิตธมฺโม วัดอัมพวัน ท่านมรณภาพเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2494 โดยแหล่งข้อมูลระบุอายุต่างกันระหว่าง 90 ถึง 92 ปี และเทศบาลบันทึกว่ามีพิธีพระราชทานเพลิงเมื่อวันที่ 30 สิงหาคม 2494

ทุกวันนี้วัดหนองโพมีมณฑปประดิษฐานรูปหล่อเท่าองค์จริงของท่าน และเป็นจุดที่ผู้ศรัทธาจากทั่วประเทศเดินทางมากราบ มีดหมอของท่านกลายเป็นต้นแบบที่เกจิรุ่นหลังสร้างตามอีกมาก แต่วงการยังถือว่าตำรับต้นทางคือหนองโพ ประเด็นร่วมสมัยที่ผู้สนใจควรรู้คือ มีดหมอและเครื่องรางหลายชิ้นของสายนี้มีงาช้างเป็นส่วนประกอบ ซึ่งปัจจุบันเป็นวัสดุที่กฎหมายไทยควบคุมการครอบครองและการค้า ผู้สะสมจึงต้องศึกษาทั้งวิธีดูของและข้อกฎหมายไปพร้อมกัน