พระสมเด็จจิตรลดา — พระกำลังแผ่นดินฝีพระหัตถ์ในหลวงรัชกาลที่ 9

ในบรรดาพระเครื่องของไทยทั้งหมด มีอยู่รุ่นหนึ่งที่ผู้สร้างไม่ใช่พระเกจิอาจารย์หรือวัด แต่เป็นพระมหากษัตริย์ พระสมเด็จจิตรลดา หรือที่เรียกกันอีกชื่อว่า "พระกำลังแผ่นดิน" คือพระพิมพ์ที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงสร้างด้วยพระหัตถ์ในช่วงราว พ.ศ. 2508 ถึง 2513 เพื่อพระราชทานแก่ทหาร ตำรวจ ข้าราชการ และพลเรือน THE STANDARD ระบุว่าชุดแรกในปี 2508 พระราชทานแก่ข้าราชการฝ่ายในโดยไม่มีพิธีพุทธาภิเษก ส่วนชุดต่อมาพระราชทานกว้างขึ้นพร้อมใบพระราชทาน แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่เล่าตรงกันว่าทรงทำงานนี้ในยามดึกหลังเสร็จพระราชภารกิจประจำวัน

จำนวนพระที่ทรงสร้างนั้นแหล่งข้อมูลให้ไว้ไม่เท่ากัน บทความของ THE STANDARD ซึ่งอ้างอิงนิตยสาร Happening ระบุว่าพระราชทานไปทั้งหมด 2,500 องค์ ขณะที่วิกิพีเดียภาษาไทยให้ตัวเลขเป็นช่วงราว 2,500 ถึง 3,000 องค์ ไม่ว่าตัวเลขที่แท้จริงจะเป็นเท่าใด พระชุดนี้ก็มีจำนวนน้อยมากเมื่อเทียบกับพระที่สร้างโดยวัดในยุคเดียวกัน และที่สำคัญคือไม่ได้สร้างเพื่อจำหน่ายหรือให้เช่าบูชา แต่พระราชทานเป็นรายบุคคล

เรื่องมวลสารเป็นส่วนที่ถูกเล่าถึงมากที่สุด ตามข้อมูลที่เผยแพร่ในสื่อหลายสำนัก มวลสารประกอบด้วยดินจากปูชนียสถานทั่วประเทศ ดอกไม้แห้งจากพวงมาลัยที่พสกนิกรทูลเกล้าฯ ถวาย ดอกไม้จากการเปลี่ยนเครื่องทรงพระแก้วมรกต สีที่ขูดจากผ้าใบภาพเขียนฝีพระหัตถ์ สีที่ขูดจากเรือใบพระที่นั่ง และเส้นพระเจ้าหรือเส้นพระเกศา นำมาบดเป็นผงแล้วผสมกับวัสดุประสาน ขั้นตอนการทำแม่พิมพ์ กดพิมพ์ และตกแต่งองค์พระนั้น THE STANDARD ระบุว่าทรงทำเองทั้งหมด รายการมวลสารแต่ละแหล่งเล่าไม่เหมือนกันทุกรายการ จึงควรมองว่าเป็นข้อมูลที่เล่าต่อกันจากผู้ใกล้ชิดและผู้ได้รับพระราชทาน มากกว่าบัญชีมวลสารที่มีการประกาศอย่างเป็นทางการ

รูปทรงของพระสมเด็จจิตรลดาเป็นพระพิมพ์สามเหลี่ยมหน้าจั่ว องค์พระประทับนั่งปางสมาธิ ขอบด้านหน้าทั้งสามด้านลาดเฉียงออกสู่ด้านหลังเล็กน้อย มีสองขนาด คือพิมพ์ใหญ่กว้างราว 2 เซนติเมตร สูงราว 3 เซนติเมตร และพิมพ์เล็กกว้างราว 1.2 เซนติเมตร สูงราว 1.9 เซนติเมตร ตัวเลขชุดนี้ตรงกันทั้งในวิกิพีเดียและบทความของโพสต์ทูเดย์ ผู้ที่ได้รับพระราชทานจะได้รับเอกสารประกอบระบุชื่อผู้รับและลำดับที่ ซึ่งทำให้ในทางหลักฐาน พระแต่ละองค์สามารถสืบย้อนไปถึงผู้รับคนแรกได้

หัวใจของพระรุ่นนี้ไม่ได้อยู่ที่มวลสาร แต่อยู่ที่แนวพระราชดำริที่พระราชทานมาพร้อมกัน THE STANDARD อ้างบันทึกของพลตำรวจเอกวสิษฐ เดชกุญชร ในหนังสือ "รอยพระยุคลบาท" ซึ่งได้รับพระราชทานในปี 2510 ว่าทรงให้นำพระไปปิดทอง แต่ให้ปิดเฉพาะด้านหลังก่อน เพื่อเป็นเครื่องเตือนใจว่าการทำความดีไม่จำเป็นต้องอวดใคร ให้ทำหน้าที่เพื่อหน้าที่ นี่คือความหมายของคำว่า "ปิดทองหลังพระ" ที่ติดตัวพระรุ่นนี้มาจนทุกวันนี้ และเป็นเหตุผลที่หลายคนมองว่าชื่อพระกำลังแผ่นดินหมายถึงคนที่ทำงานเงียบ ๆ เพื่อส่วนรวม มากกว่าอำนาจลึกลับใด ๆ

ในวงการสะสม พระสมเด็จจิตรลดาถูกยกย่องเป็นพระที่มีคุณค่าทางจิตใจสูงมาก ความหายากและชื่อเสียงย่อมทำให้มีความเสี่ยงเรื่องของเลียนแบบ รวมทั้งมีวัตถุมงคลรุ่นหลังที่ใช้ชื่อหรือรูปแบบคล้ายกันซึ่งไม่ได้ทรงสร้าง ผู้ที่สนใจจึงควรตระหนักว่าหลักฐานที่มาของพระแต่ละองค์ เช่นเอกสารพระราชทานและประวัติผู้รับ สำคัญกว่าคำยืนยันจากผู้ขาย และควรระวังเป็นพิเศษกับข้อเสนอที่อ้างว่าเป็น "ของแท้จากผู้ได้รับพระราชทาน" โดยไม่มีเอกสารใดประกอบ

บทความนี้เรียบเรียงจากสื่อมวลชนและสารานุกรมที่อ้างอิงบันทึกของผู้ใกล้ชิดเป็นหลัก ยังไม่พบเอกสารราชการที่เผยแพร่ต่อสาธารณะซึ่งระบุจำนวนหรือบัญชีมวลสารโดยละเอียด รายละเอียดบางส่วนจึงอาจแตกต่างไปตามแหล่งข้อมูล สิ่งที่แหล่งข้อมูลทุกแห่งเห็นตรงกันคือช่วงเวลาการสร้าง ผู้ทรงสร้าง กลุ่มผู้ได้รับพระราชทาน และคำสอนเรื่องปิดทองหลังพระ ซึ่งเป็นแก่นของเรื่องนี้