พระพุทธรูปบรรทมตะแคงขวา พระบาทซ้อนเสมอกัน พระหัตถ์ซ้ายทอดทาบไปตามพระวรกาย พระหัตถ์ขวาตั้งขึ้นรับพระเศียรหรือวางหงายข้างพระเขนย มีพระเขนยรองรับ บางแบบพระเขนยอยู่ใต้พระกัจฉะ
ที่มาตามพุทธประวัติ
ปางไสยาสน์หรือพระนอนมีที่มาหลักจากช่วงปลายพุทธกาล เมื่อพระพุทธองค์มีพระชนมายุ 80 พรรษา เสด็จถึงป่าสาละใกล้กรุงกุสินารา โปรดให้พระอานนท์ปูลาดที่บรรทมระหว่างต้นสาละคู่ หันพระเศียรไปทางทิศเหนือ แล้วบรรทมตะแคงขวาแบบสีหไสยาสน์ คือนอนอย่างราชสีห์ ด้วยสติสัมปชัญญะ ในคืนนั้นยังทรงรับสุภัททปริพาชกเข้าเฝ้าและแสดงธรรมจนได้บวชเป็นสาวกองค์สุดท้าย ก่อนประทานปัจฉิมโอวาทว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา จงยังประโยชน์ให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาท แล้วเสด็จดับขันธปรินิพพาน ตำราบางฉบับอธิบายว่าที่ปางนี้ตรงกับวันอังคาร เพราะเชื่อกันว่าพระพุทธองค์ประทับสีหไสยาครั้งสุดท้ายในวันอังคาร นอกจากนี้ยังมีอีกเรื่องที่ผูกกับพระนอนคือปางโปรดอสุรินทราหู เล่าว่าจอมอสูรราหูมีกายใหญ่โตและถือตัว ไม่อยากก้มลงมองมนุษย์ เมื่อมาเฝ้า พระพุทธองค์ทรงเนรมิตพระวรกายขณะบรรทมให้ใหญ่กว่า ราหูต้องแหงนมองจนคลายมานะและหันมาเลื่อมใส ความหมายที่ชาวพุทธยึดถือจากปางนี้คือการเตือนตนถึงความไม่เที่ยง และการละความถือตัว
